"Człowiek jako jednostka twórcza" Stanisław Leon Popek

Recenzja dzieła Stanisława Popka – „Człowiek jako jednostka twórcza”
Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej
Lublin 2003
Stanisław Leon Popek psycholog, malarz, poeta oraz wybitny eseista. Od 30 lat pracuje w Instytucie Psychologii UMCS w Lublinie. Zajmuje się psychologią różnic indywidualnych, psychologią twórczości i sztuki, a także malarstwem i grafiką. Jego twórczość jest różnorodna oraz znana. Prace były wystawiane za granica, m.in. Eidhaven, Roden, Paryż, Hamburg. Od 13 lat jest prezesem Lubelskiego Oddziału Związku Literatów Polskich.
Książkę, która pragnę zrecenzować nosi tytuł „Człowiek jako jednostka twórcza”. To oryginalna praca, gdzie autor daje wyraz możliwościom twórczym człowieka. W różny sposób przestawia realizację tych możliwości w warunkach społecznych i kulturowych. Analizuje czynniki, które wpływają na zróżnicowanie aktów twórczości m.in. czynniki osobowościowe i środowiskowe. Przedstawia różne rodzaje twórczości: elitarną ( jednostek elitarnych) i egalitarną (masową). Za najważniejsze uwarunkowania twórczości uznaje zdolność (predyspozycje) oraz uzdolnienia specjalne.
Książka składa się z pięciu głównych rozdziałów. Każdy z nich poprzedzony jest wprowadzeniem, które zawiera rys historyczny, poglądy filozoficzne, a także opinie wielu przedstawicieli nauki z dziedziny twórczości. Autor porównuje wiele koncepcji dotyczących pojęcia „twórczość”. Wiąże je nierozerwalnym związkiem między istotą ludzką i jej rozwojem – warunkami życia – kulturą materialną i duchową. Przedstawia generalizację pojęciową twórczości gdzie zamieszcza nowe teorie, prawa, zasady. Praca jest oryginalna, ma wielką wartość, gdyż przybliża warunki osobowości twórczej, określane jako zdolności i uzdolnienia. Autor podejmuje także problem społecznych uwarunkowań twórczości: stosunku grup społecznych do dzieł i ich twórców. Ukazuje stymulatory i hamulce twórczości. Zamieszcza w swoim dziele oryginalne materiały źródłowe, które obrazują osobowość twórców, a także wiele różnic indywidualnych, które powstają w procesie twórczym. Na końcu pracy można znaleźć rozdział poświęcony tzw. „Znakom zapytania”, gdzie zamieszczony jest szereg pytań stawianych twórczości, która jest ciągłym procesem transgresji, przekraczania istnienia „tu i teraz”.
Przejdę teraz do analizowania treści poszczególnych rozdziałów tego dzieła.
Rozdział pierwszy – „Twórczość natura zjawiska i płaszczyzny jego rozpatrywania” zawiera wiele psychologicznych definicji twórczości, gdzie ukazane są najwyższe formy ludzkiego działania we wszystkich rodzajach aktywności człowieka. Autor przedstawia procesy twórcze powodujące istotne zmiany w świadomości społecznej (kultura, nauka, sztuka, technika), a także w życiu codziennym. Wyróżnia pojęcia, które wiążą się z twórczością m.in. autokreację. Ukazuje różnicę i podobieństwa między twórczością obiektywną, a subiektywną. Opisuje mechanizmy życia rozwoju związane z tymi dwiema kategoriami. Odkrywa, że zarówno twórczość subiektywna jak i obiektywna rozpatrzona może być w danych kategoriach: jako wytwór, jako proces, a także jako osobowość twórcza w przypadku twórczości elitarnej lub jako tworzenie przedmiotów istniejących, gdzie twórca odkrywa ich nowy, oryginalny charakter – twórczość egalitarna. Zostają także określone uwarunkowania i kryteria twórczości. Wyróżnia trzy postawy podmiotu kontaktującego z obiektem twórczości: postawę poznawczą (badającą), emocjonalną (przeżyciową) i wolicjonalną (wykonawczą). Przedstawia proces wartościowania, który zależy: od dzieła, odbiorcy i czasu wpływającego na zmianę jakości. Obrazuję, że mimo wielkiego zróżnicowania dziedzin twórczości kryteria oceny wymiaru obiektywność – subiektywność są wspólne, sprowadzają się do takich atrybutów jak: nowość, oryginalność, generatywność, zastosowalność i społeczna akceptacja.
Dział ten ukazuje różnorodność pojęcia twórczości oraz wielopłaszczyznowość tego zjawiska.
Drugi dział autor poświęcił osobowości ludziom twórczym. Opisując psychologiczną teorię twórczości sięga do psychoanalizy Z. Freuda. Zestawia ze sobą elementy wynikające z freudowskiej nauki odnosząc je do osoby twórczej. Wnioskuje, iż źródłem wszelkiej twórczości jest podświadomość i procesy podświadome, które powiązały ze sobą dwie kategorie twórczości: osobowość i proces twórczy. Jednak nie tylko podświadomość buduje człowieka jako osobę twórczą. Rozwiązywanie problemów samorealizacji wpływa na urzeczywistnienie danej jednostki powodując zwiększenie koncentracji, energii, całej swojej siły i osobowości do ich przezwyciężania i rozwiązywania. Poprzez różnorodne radzenie sobie z trudnościami rozwija się poznawczy aspekt aktu twórczego, który wiąże się także z rozwojem własnej osobowości. Należy zaznaczyć, że zostały przeprowadzone badania empiryczne nad osobowością ludzi twórczych. Początkowo autor zajął się psychologicznymi modelami jednostek twórczych, by następnie wyróżnić modele osobowości twórczej oraz zsyntezować wnioski dotyczące osobowości twórczej.
Kolejny dział został poświęcony procesowi twórczemu, jego uwarunkowaniom osobowościowym i społecznym. Pierwszą sprawą w tym dziale, którą zajął się autor to określenie istoty twórczej procesu twórczego. Poprzez najbardziej ogólne definicje mówiące, że jest to proces prowadzący do powstania nowego dzieła i uznanego przez pewną grupę ludzi jako zadawalające i użyteczne w określonym czasie, przeszedł do bardziej szczegółowych i rozwijających to pojęcie opinii. Rozkłada je na czynniki pierwsze oraz analizuje. Następnie zajmuje się psychologicznymi koncepcjami tego procesu. Rozpatruje je w różnym świetle. Rozpoczyna od teorii asocjacyjnej(kojarzenia) (m.in. D. Hume, S. A. Mednick), następnie przechodzi poprzez poglądy psychologów postaci(m.in. M. Wertheimer, W. Kohler, K. Koffka). Kolejne ujęcie brane pod uwagę to teoria behawioryzmu(m.in. J. Watson, E.R. Guthrie), teoria psychologii poznawczej zagranicznej(m.in. J. Dewey, G. Walls) oraz polskiej(m.in. J. Kozielecki, E. Nęcka). Końcowym etapem jest próba wyjaśnienia istoty procesu w świetle psychologii różnic indywidualnych. S. Popek sam opracował model procesu twórczego, który umieścił w swojej książce. Przedstawił wiele arkuszów oceny oraz profili typologicznych, dzięki którym analizuje różnorodność osobowości i ukazuje zróżnicowanie indywidualne w procesie twórczym.
Przedostatnim działem, który chciałabym omówić, są treści dotyczące zdolności i uzdolnień jako niezbędnych warunków twórczości. Autor wyróżnia w tym dziale koncepcje psychiki ludzkiej wg założeń ogólnej teorii systemów, gdzie człowiek nie tylko pobiera informacje, ale je przetwarza, nie tylko przystosowuje się, ale i zmienia swoje otoczenie. Określa formalne właściwości zdolności oraz wewnętrzne uwarunkowania formalnych atrybutów zdolności. Bada tu jak przejawiają się różne zdolności w zachowaniu człowieka zamieszczając dane atrybuty na osi, od braku aktywności do wysokiego poziomu aktywności. W wewnętrznych uwarunkowaniach uwzględnia wielość efektywnego zachowania się ludzi (np. różnorodność motywów jako siły sprawczej w postaci: postaw, ergów i sentymentów – emocji). Na przykładzie modeli interakcyjnych (m.in. modelu inteligentnego zachowania się W. K. Estesa, triadycznego modelu struktury zdolności J. S. Renzullego, komponentowego modelu twórczości Urbana) autor ukazuje strukturalny opis zdolności, a także własny interakcyjny model rozwoju zdolności. Przedstawia model regresji zdolności, gdzie można znaleźć czynniki aktywujące i hamujące do rozwoju. W kolejnym etapie zostają zdefiniowane uzdolnienia specjalne mówiące o tym, iż są to typy możliwości, warunkujące powstawanie w rozwijającej się kulturze takich predyspozycji, które są charakterystyczne dla tworzenia danej kultury ideowej, materialnej, cywilizacji technicznej. Następnie autor podejmuje próbę określenia natury właściwości, struktury i rodzaju uzdolnień specjalnych poprzez ich dynamikę. Na koniec określa ich swoistość i zróżnicowanie.
Ostatnim rozdziałem, który opisuje autor są społeczne uwarunkowania twórczości. S. Popek wyróżnia tu człowieka jako twórcę kultury. Twórczość jest pragnieniem i koniecznością. Psychologia twórczości coraz częściej interesuje się twórcą, a także stosunkiem społeczeństwa do niego. Psycholog zamieszcza w swojej pracy model stosunku ludzi do zjawiska twórczości, w którym widać poprzednio omawiany przez autora mechanizm adaptacji – zróżnicowania – kreacji. Uwydatnia społeczne stymulatory i inhibitory twórczości. Bierze pod uwagę działanie podstawowej komórki społecznej jaką jest rodzina, a także całego środowiska, które otacza i oddziałuje na jednostkę.
Podsumowując całokształt pracy S. Popka z zadowoleniem stwierdzam, iż dzieło jakim jest książka, pt. „Człowiek jako jednostka twórcza” to praca oryginalna, oparta na przemyśleniach i doświadczeniach twórczych. Wyróżnia się starannością. Znajdują się w niej wyczerpujące informacje na temat różnorodności twórczości. Człowiek jest tu jednostką, która ma wiele możliwości twórczych, dzięki którym może realizować się w odpowiednich dla siebie warunkach społecznych i kulturowych. W pracy znajduje się wiele cytatów, które obrazują podejmowany przez autora problem, a także rysunków, które ukazują istotę sprawy, która jest przedstawiana. Dzieło to zawiera liczne znaki zapytania, materiały źródłowe, bibliografię oraz aneks, które w pełni dopełniają całokształt pracy autora. Książkę uznaję za przydatną oraz pełną twórczości. O wybitnym eseiści, jakim jest Stanisław Popek, z pewnością mogę powiedzieć, że jest to osoba twórcza.


Autorem tego wpisu gościnnego jest Marlena Parda.

Data aktualizacji: