Książka “Teoria Twórczości”, Cz. 2/4

W poprzedniej części artykułu mogliście przeczytać recenzję książki profesora Andrzeja Góralskiego “Teoria twórczości”. W dzisiejszej części artykułu, oraz w kilku następnych przedstawię recenzje wybranych esejów zawartych w książce. Nie jest to oczywiście zbiór kompletny. Pozostawiam kilka esejów do oceny własnej każdego czytelnika. Pełna lista esejów oraz odnośniki do pozostałych części artykułu znajdują się na końcu artykułu.

Metoda konstruowania metod heurystycznych

Pojęcie hermeneutyka wywodzi się ze starożytnej Grecji i oznacza objaśniać , interpretować. W książce znajdujemy ogólną metodę konstruowania metod heurystycznych.

Na samym początku możemy lepiej zrozumieć co znaczy konstruowanie metody. Jak pisze prof. Góralski jest to wyposażanie przedmiotu w cechę, której początkowo nie miało. Wg przytoczonej w eseju definicji Tadeusza Kotarbińskiego “Metoda, czyli system postępowania, jest to sposób wykonania czynu złożonego, polegający na określonym doborze i układzie jego działań składowych, a przy tym uplanowany i nadający się do wielokrotnego stosowania.

Jak łatwo się domyśleć konstruowanym przedmiotem jest sposób wykonywania czynu złożonego (rozwiązanie zadania). Musi on być jednak wyposażony w pewne cechy: zawiera określone działania składowe, które tworzą określony układ. System ten został przedstawiony w postaci planu oraz nadaje się do wielokrotnego zastosowania.

Jak wiadomo aby wyposażyć jakiś przedmiot w wymienione cechy trzeba najpierw go mieć. Tak więc, konstruując dowolną metodę (a w tym przypadku heurystyczną) musimy posiadać sposób rozwiązania zadania oraz doświadczenie i chęć realizacji.

Konstruowanie metody heurystycznej

Profesor doskonale ujmuje pierwszą część konstruowania tej metody – “aby móc podjąć konstruowanie metody potrzebna jest rozległa praktyka w rozwiązywaniu zadań, uzupełniona o namysł zmierzający do rozumienia charakterystycznych cech dokonywanych czynów złożonych, to jest rozwiązań zadań, zakorzeniona w przeżyciu powinności, mająca za obiekt dążenie do urzeczywistniania twórczości formującej.

Kiedy mamy już niezbędne tworzywo oraz możliwości możemy przystąpić do nadania cech metody. Zaczynając od ostatniej cechy – przydatności do wielokrotnego zastosowania. Musimy tu jasno określić cechy zadań, do których będzie mieć ona zastosowanie.

Następny krok polega na uświadomieniu sobie jakie są działania składowe. Niektóre będą miały charakter permutacyjny inne natomiast perseweracyjny, destrukcyjnych oraz konstrukcyjnych i zachowawczych. Konstruując metodę musimy określić a także scharakteryzować rodzaje działań składowych które będziemy podejmować w trakcie rozwiązywania.

Każde działanie musi zostać określone i posiadać dokładnie sprecyzowane miejsce. Tworzy się w ten sposób pewnego rodzaju układ, który trzeba następnie przedstawić w postaci planu czyli opisu działania. Autor książki proponuje tu tworzenie opisu wg standardowego sposobu:

  1. Wyjaśnienie genezy, przyczyny starań do tworzenia metody,
  2. Wyjaśnienie najistotniejszych pojęć konstruowanej metody,
  3. Sformułowanie podstawowych dyrektyw metody,
  4. Podanie opisu etapów metody oraz struktury całości,
  5. Stworzenie przydatnych wskazówek i ćwiczeń,
  6. Podanie zakresu stosowania tej metody oraz jak efektywnie z niej korzystać,
  7. Przytoczenie przykładu na prawidłowe jej zastosowanie.

Tak więc można to następująco podsumować: kończąc konstruowanie metody trzeba we właściwy i staranny sposób dokonać jej opisu.

Przedstawiona przez prof. A. Góralskiego metoda konstruowania metod heurystycznych wykazuje się ogromną przydatnością.

O indywidualności

Będąc studentem III roku specjalizacji Pedagogika Zdolności i Informatyka nie sposób jest pominąć książki Andrzeja Góralskiego pt. “Teoria twórczości”. Dokładniej rozdział “O indywidualności” Głównym zadaniem profesora jest wyjaśnienie czytelnikowi, zainteresowanemu publikacji co to jest “indywidualność”

Na początku autor sięga do książki Jana Szczepańskiego “O indywidualności” i szuka wyjaśnienia na temat danego z góry rozdziału. Po przejrzeniu teorii Szczepańskiego autor zaczyna proponować swoje uzasadnienia co do indywidualności, są przedstawione następująco:

  1. Bądź otwarty i pozostań sobą.
  2. Dbaj o trafność.
  3. Niechaj dokonanie ma właściwą miarę.
  4. Czyń dobro.
  5. Zawierzaj wyczuciu.
  6. Czytaj znaki rzeczywistości.
  7. Buduj światy.

Pod koniec rozdziału autor zaczyna krytykować Jana Szczepańskiego. Podczas lektury zauważyłem, iż autor posługuje się licznymi pytaniami, na które odpowiada w sposób wyczerpujący, ale czasami niezrozumiały, widocznie jest to już wyższa szkoła jazdy w rozumowaniu. Dzięki takiemu zapiskowi czytelnik po przeczytaniu rozdziału “O indywidualności”, ma spore szanse na stanie się Indywidualistą. Ma czas na samodzielne zastanowienie się nad odpowiedzią kim jest indywidualista, jaką ścieżkę sobie obrać oraz przywołanie wiedzy już posiadanej.

O mistrzostwie

Jednym z tekstów zamieszczonych w książce Andrzeja Góralskiego “Teoria twórczości” jest esej “O mistrzostwie”. W rozdziale tym autor podejmuje próbę zdefiniowania pojęcia mistrzostwa oraz atrybutów mistrza.

Na początku autor przywołuje cytat Tadeusza Kotarbińskiego z “Traktatu o dobrej robocie”: “Mistrzem (…) w danej umiejętności jest ten, kto w niej osiągnął sprawność ogólną nie mniejszą niż sprawność ogólna, osiągnięta do tego czasu przez kogokolwiek innego. (…)“.

Mistrzem, jeśli przyjmiemy, że mistrzostwo to ideał dobrej roboty, jest ten którego działa są w zgodzie z normami ich ekonomizacji, preparacji, instrumentalizacji (dobór właściwych i skutecznych narzędzi twórczych) i organizacji.

Ekonomizację działań wyraża się na 3 główne sposoby:

  • minimalizację interwencji (oszczędzanie wysiłku własnego);
  • maksymalizację inicjatyw (aktywizację podmiotu działania);
  • optymalizację działania (dobranie najlepszych warunków pozwalających na urzeczywistnienie).

Skupmy się teraz na trosce o sprawność działania wskazując jej podstawowe postacie:

  • Inwigilacja – “(…) zmierzamy ku temu, by tylko pilnować samoczynnego procesu zamiast w nim naciskami swymi uczestniczyć.” Taki obraz jest widoczny w relacjach uczeń – mistrz.
  • Antycypacja – “Jednym z jej założeń jest słuszny, naszym zdaniem, pogląd, że czynności zachowawcze i zapobiegawcze mniej bywają na ogół kosztowne od czynności konstrukcyjnych lub destrukcyjnych.
  • Automatyzacja – “(…) polegająca na tym, że czynności intensywne zastępuje się czynnościami machinalnymi.
  • Potencjalizacja – polega na zastąpieniu działania okazaniem samej jego możliwości albo “(…) stworzeniu komuż możności uzyskania czegoś zamiast dostarczenia mu tego wprost.
  • Imanentyzacja – “(…) zastępowanie działań zewnętrznych działaniem w postaci obserwacji i namysłu.

Powyższe cechy wynikają z teorii sprawnego działania. Jednak bycie twórcą znaczy także realizację ogółu możliwych wzorców twórczości czyli także dawanie świadectwa jakim być.

Twórca przewyższa umiejętnością i biegłością innych. Jednak ważne jest to aby twórca, mistrz wykazywał się pewnymi, bardzo istotnymi cechami.

  • PASJA – ogromne pragnienie osiągnięcia postawionych sobie celów;
  • POSIADANIE SIŁY – umysłu, intuicji, doświadczenia, fizyczna;
  • UMIEJĘTNOŚĆ PLANOWANIA I DOSTRZEGANIA RÓŻNORODNOŚCI ZADAŃ
  • UPÓR I WYTRWAŁOŚĆ;
  • ZDOLNOŚĆ DO UCZENIA SIĘ NA BŁĘDACH;
  • PRZYJAZNOŚĆ WOBEC SAMEGO SIEBIE.

O twórcy można powiedzieć, że jest on wysoko kwalifikowanym rzemieślnikiem. Jego zdolności, umiejętności zostały właściwie rozwinięte za sprawą doskonałej szkoły twórczości. Jest on silnie zaangażowany w dokonanie. Pragnie ich ale także urzeczywistnia je. Ma on również rozległą wiedzę oraz miłuje to co czyni.

Twórca jest mistrzem – nauczycielem. To pewnego rodzaju wzór osobowy. Ten kto tego pragnie powinien spełnić wiele warunków. Przede wszystkim należy posiadać wszelką i zróżnicowaną wiedzę. Musi także, zdaniem profesora Góralskiego, potrafić dzielić się tą posiadaną wiedzą oraz mądrze uzewnętrzać swoje doświadczenia. Musi on także tworzyć swoją szkołę mistrzostwa oraz umiejętnie realizować relację uczeń – mistrz. Należy dużo dawać ale także przyjmować wszystko to co jest ofiarowane. Trzeba łączyć ogół cech dojrzałego człowieka – mądrość i pragnienie poznania, dobroć i sprawiedliwą surowość.

Mistrz ma także uwydatnione lub/i rozwinięte pewne właściwości. Autor zalicza do nich m.in. wiarę w siebie, w grupę odniesienia; umiejętność dobrego porozumiewania się w sprawach wspólnie podejmowanych zadań; wyobraźnię i intuicję, prawdziwość bycia w świecie; zdolność do zadziwiania się i zachwycania światem; dystans wobec sądów powszechnych i ugruntowanych.

Profesor znakomicie podsumowuje w krótki sposób kim tak naprawdę jest mistrz – “Mistrzem jest ten, kto daje świadectwo osiągalności wizji i zmiany świata, kto działa twórczo, w zgodzie z daną mu miarą konieczności i możliwości, kto osiągnął wybitną sprawność dokonań, kto jest wzorem spełnionego człowieczeństwa i czyimś nauczycielem.

Ten esej doskonale pokazuje jak ciężko jest stać się mistrzem ale również kiedy nim już jesteśmy z jak wielką odpowiedzialnością jest to związane.

Podsumowując, można z całą pewnością stwierdzić, że Andrzejowi Góralskiemu udało się w bardzo krótkiej formie, a ponadto w jasny i prosty sposób przybliżyć kwestię rozległą i wielopoziomową, istotną dla każdego przyszłego nauczyciela-mistrza.

Eseje zawarte w książce

  1. Aere perennius
  2. Celowo dobrane zestawy zadań
  3. Człowiek i twórca
  4. Heurystyka, czyli ars inveniendi
  5. Heurystyki heurystyki
  6. Ku logice intuicji
  7. Logika czynu – źródłem
  8. Memoriał Eulera
  9. Metoda konstruowania metod heurystycznych
  10. O indywidualności
  11. O mistrzostwie
  12. O miłości, po prostu
  13. O mądrości i głupocie
  14. O naturze twórczości
  15. O odpowiedzialności
  16. O samouctwie
  17. O tworzeniu i urzeczywistnianiu idei
  18. O ujęciach fenomenu twórczości
  19. Pedagogika twórczości jako środek formowania elit
  20. Podejmowanie wyzwań życia
  21. Poezje
  22. Poznawanie twórczości
  23. Proponuję intuicjonizm syntetyczny
  24. Przygoda ze “zdarzeniem rozmytym”
  25. Spostrzeżenia matematyczne
  26. Trafność metafory
  27. Uczłowieczenie krajobrazu
  28. Urzeczywistnianie wspólnotowości
  29. Uwagi o skuteczności
  30. W drodze
  31. Wzorce twórczości

Recenzje książki oraz wybranych esejów z powyższej listy znajdziesz w pozostałych częściach artykułu.


  • Wpis był publikowany w ponad 20 częściach w okresie od kwietnia 2011 do stycznia 2015.
  • Autorami tego wpisu gościnnego są studenci warszawskiej Akademii Pedagogiki Specjalnej, m.in.: Magda Adamowicz, Justyna Kucharska, Marlena Przybylska, Przemysław Rapacz, Marta Wilk.

Data aktualizacji: