Książka “Teoria Twórczości”, Cz. 4/4

Ostatni już zestaw recenzji esejów zawartych w książce profesora Andrzeja Góralskiego “Teoria twórczości”. Nie jest to oczywiście zbiór kompletny. Pozostawiam kilka esejów do oceny własnej każdego czytelnika. Pełna lista esejów oraz odnośniki do pozostałych części artykułu znajdują się na końcu artykułu.

O ujęciach fenomenu twórczości

Autor rozpoczyna swoje rozważania od przywołania stworzonej przez siebie definicji heurystyki, jako “ogółu działań przedsiębranych przez człowieka twórczo rozwiązującego zadania praktyczne, zadania poznawcze lub zadania przekazu“. W dalszej kolejności podaje cechy działań twórczych, za punkt wyjścia przyjmując ich konieczność i możliwość. Możemy tu odróżnić możliwość pełną i hipotetyczną, czyli taką, która wymaga rozwiązania dodatkowych zadań pomocniczych. Ważny jest również podział na wartości witalne oraz duchowe, stworzony przez Andrzeja Grzegorczyka. Ze wskazanych rozróżnień wynikają cztery rodzaje działań:

  • działania standardowe, będące połączeniem wartości witalnych z sytuacjami możliwymi i stanowiące podstawę działań życiowych;
  • asymilacja wartości – wartości duchowe, w połączeniu z sytuacjami możliwymi np. przeżywanie piękna;
  • działania adaptacyjne (akomodacyjne) – urzeczywistnianie sytuacji hipotetycznych;
  • działanie twórcze – określone jako: “działanie skierowane na osiągnięcie wartości humanistycznej i urzeczywistniane w sytuacji niedostatków lub sposobów”.

Mimo początkowego przyjęcia komplementarności tego podziału, Profesor Góralski pod wpływem dalszych wnikliwych obserwacji, uzupełniał go o kolejne cechy lub formułę. Autor przytacza stworzone przez siebie cząstkowe określenia twórczości, wskazujące na ich obszary odniesienia:

  • opisowy, zamieniając “twórczość” na przymiotnik “twórczy”;
  • twórczość jako trwałe wyrażanie siebie, samorealizacja;
  • twórczość jako wzorzec postępowania;
  • twórczość jako “dialog mistrza z przeszłością”;
  • twórczość jako “krystalizacja śladu przyszłości”;
  • twórczość jako główny wskaźnik teraźniejszości.

Wspomniane jest również ujęcie Władysława Stróżewskiego, dzielącego perspektywę twórczości na sześć grup:

  1. elementy twórczej sytuacji dialogowej;
  2. czynniki uwarunkowania procesu twórczego;
  3. postawy podmiotowe;
  4. sposoby czynnych zachowań podmiotowych;
  5. idee kierownicze;
  6. odmiany jakości podczas tworzenia (nowe-stare).

Andrzej Góralski porównuje te dwa sposoby ujęcia twórczości, zauważa ich cechy wspólne i różnice. Aby pogodzić ogół teorii, wspomina również o zasadzie komplementarności, zgodnie z którą nie można stworzyć pełnej definicji twórczości, lecz należy dążyć do zrozumienia jak największej liczby jej aspektów. Próby zdefiniowania terminu twórczości mają naprzemienny charakter syntetyczny i analityczny.

Profesor kończy swoje rozważania wyrażając nadzieję, że przyjęty przez niego opis fenomenu twórczości, można uznać za komplementarny. Nie traci jednak nadziei, że dalej będą posejmowe starania w formowaniu “chwytania nieuchwytnego”.

Pedagogika twórczości jako środek formowania elit

Na początku Andrzej Góralski wyjaśnia co to jest elita i jakie są jej formy. Później charakteryzuję pojęcie “co nie jest elitą”, na przykład jak: “Tatry to nie elita polskich Karpat” albo “układ słoneczny stanowi elitarną część Drogi Mlecznej” itp.

W dalszej części autor pokazuje przesłanki o skuteczności wychowania zdolnych. Rozdział ten wydaje się najbardziej interesującym dla czytelnika, a szczególnie dla podopiecznego. Każdy uczeń mistrza chce wiedzieć jak wygląda spojrzenie jego oczami na skuteczność wychowania zdolnych.
Przesłanki zapowiadającego się na zdolnego człowieka są następujące:

  1. Troska
  2. Stałość
  3. Wielostronność
  4. Komplementarność
  5. Specyficzność
  6. Generatywność
  7. Zakorzenienie

Na koniec wspaniałej prezentacji autor pisze, że wszytko jest w naszych rękach. Żebyśmy My, jako podopieczni, mogli wykształcić w przyszłości zdolnych. Jest to interesujący rozdział, szczególnie dla ludzi, którzy chcą wychować w przyszłości zdolnych uczniów.

Poznawanie twórczości

Jest to rozdział, w którym autor porusza zagadnienie twórczości. Na samym początku rozdziału zadaje następujące pytanie: “Co wiemy o świecie?“.
Przez pierwszą część rozdziału twierdzi, że są dwa miejsca poznania w jakich możemy być:

  • początkowe, które obejmuje główne zaczyny prawd;
  • dojrzałe, które porządkuje wielkie pokłady wiedzy.

W dalszej części rozdziału ukazuje nam różne podziały heurystyki i dokładnie je opisuje. Wspomina też o algorytmach i podaje definicję tego słowa.

Pod koniec rozdziału autor twierdzi, że “najistotniejszym poznawczo zagadnieniem teorii twórczości pozostaje jej sedno i jej tajemnica“. Zakończenie rozdziału napisane jest językiem, który pozwala wzbudzić w nas chęć rozmyślania na temat wiadomości zawartych w eseju. Jest to bardzo ciekawy zabieg, który pozwala na dłużej zatrzymać się nam nad treścią, którą poznajemy.

Proponuję intuicjonizm syntetyczny

W eseju “Proponuję intuicjonizm syntetyczny” autor zawarł swoje osobiste przemyślenia na temat syntezy i analizy. Rozdział składa się z kilku podpunktów. W każdym z nich sukcesywnie dochodzi do sedna sprawy.
Punktem wyjścia do rozważań było dla profesora zebranie, które miał poprowadzić w ramach Pontyfikatu Jana Pawła II – widzianego z Polski.

Jako metodolog, autor postanowił wgłębić się w temat zebrania pomimo bycia jedynie prowadzącym. Jak to zrobił? Otóż poprzez analizę problemu – zadawał sobie pytania w celu skategoryzowania odpowiedzi oraz poprzez różne punkty widzenia – prakseologiczne, heurystyczne, historiologiczne, a także pod względem poznawczym.

Następnie profesor odpowiada na zadane sobie pytania. Stwierdza, że odpowiedzi mogą być na tyle wielorakie i bardzo różnorodne, że do tematu należy podejść syntetycznie, a nie analitycznie. Autor stworzył dzięki temu nowe pojęcie naukowe jakim jest “intuicjonizm syntetyczny”, a jest “sposobem prowadzenia dyskursu z rzeczywistością, a nie z innym człowiekiem, jak jest na ogół w przypadku racjonalizmu analitycznego; jest chwytaniem nici przewodniej, czegoś, co umożliwia syntezę typu syntezy poetyckiej, przynoszącej bogactwo treści, wrażliwość i otwartość języka, odniesienie do zawłaszczeń symbolicznych; sięga go uprzedmiotowienia dyskursu“. Dzięki temu jest w stanie trafnie opisać Pontyfikat Jana Pawła II – widziany z Polski.

Podsumowaniem jest stwierdzenie, iż synteza jest względnie trafna, jednak nie zawsze możemy jej używać. Intuicjonizm ma nakłaniać nie tylko do rozumu, ale i do władzy poznawczej, ponieważ kładzie nacisk na dotarcie do istoty rzeczy. Syntezę budujemy poprzez dojście “od ogółu do szczegółu”.
Reasumując rozdział napisany przez profesora Góralskiego jest bardzo ciekawy oraz rozszerzający spojrzenie na pewne kwestie dotyczące syntezy i analizy. Intuicjonizm syntetyczny jest zatem bardzo przydatnym i interesującym pojęciem.

Trafność metafory

Profesor Andrzej Góralski opowiada o różnicy pomiędzy metaforami użytymi w poezji oraz w nauce. Za pomocą licznych cytatów wyjaśnia nam ową różnicę, aby następnie dać nam wskazówki, jak trafnie stosować metaforę w życiu codziennym.

Rozdział ten, zaczyna się od przytoczenia fragmentu eseju Jose Ortega y Gasset. Wynika z niego, iż metafora jest niezastąpionym narzędziem w pracy umysłowej. Naukowcy mylą się używając jej. Myśląc, że mówiąc o tym metaforycznie mówi o czymś w sposób prosty i bezpośredni. Profesor Góralski zwraca uwagę na zastosowanie metafor przez filozofów i uczonych, mówi o tym, że nie jest pewne czy:

  1. Sięgają po to specyficzne narzędzie świadomie
  2. Umieją narzędziem tym operować
  3. Są w stanie wychwycić przypadki złego zastosowania

Zatem, aby stwierdzić, że pewne narzędzie zostało użyte świadomie muszą zachodzić pewne właściwości:

  1. Została ona uformowana
  2. Uformowane zostało także doświadczenie w stosowaniu tego narzędzia, co znaczy, iż albo wykształciła się tradycja jego należytego użycia, przekazywana od mistrza do ucznia, albo uformowano rzecz w pełni ujmując doświadczenie w postać metody postępowania

Pojęcia metafory, a także jej pokrewnych form, jak hiperbola, ironia, synekdocha, stosowane są w wypowiedziach w znaczeniu przenośnym. Na gruncie racjonalnego opisu zjawisk językowych, metaforą nazywamy każde nowo użyte w znaczeniu przenośnym lub w sensie wyższym (tym właściwym) – trop oparty na wyrażonym obrazowo podobieństwie lub pokrewieństwie treści. Stosuje się ją dla indywidualizacji wypowiadanego słowa (wyrażenia).

Ortego napisał również w swoim eseju “metafora jest metodą intelektualnego działania pozwalającą nam na uchwycenie i zrozumienie tego, co znajduje się poza obrębem możliwości pojęciowych. Za pomocą tego, co bliskie i co dobrze znamy, możemy nawiązać kontakt intelektualny z tym co odległe, niejasne“. Dalej zwracał uwagę na to, iż w nauce metafora ma charakter służebny, zaś w poezji gra pierwszorzędną rolę. Jest ona prawdą.

W nauce metafora jest używana w odwrotny sposób niż w poezji. W poezji wykorzystuje ona częściowe podobieństwo między rzeczami, w nauce zaś wychodzi się od pełnej identyczności dwóch przedmiotów, wiedząc, że jest fałszywa, by potem wydzielić pewną część, wiedząc, że jest prawdziwa.

Marian Przełęcki wyróżnia czynniki decydujące o ujmowaniu wypowiedzi w sposób metaforyczny oraz czynniki, które determinują sens metaforyczny. Bada on także możliwość przekładu wypowiedzi metaforycznej na język literalny i dochodzi do przekonania, iż nie jest to możliwe bez zagubienia emocjonalnej zawartości metafory, przez co tworzy różnicę doniosłą zarówno poznawczo jak i filozoficznie. Kończąc swój wywód, Marian Przełęcki mówi, że metafora musi być uważana za dopuszczalny i najwłaściwszy środek wyrazu pewnych filozoficznych intuicji.

Przytoczeni przez profesora Góralskiego autorzy stwierdzają, że metafora jest ważnym i wartościującym środkiem poznawczym w nauce i filozofii, ale także jest środkiem ułomnym ponieważ metafora bywa zawodna. Tutaj dochodzimy do wskazówek jak unikać owej zawodności.

  1. Potrzeba nieuchronności metafory. Mówiąc o tym mamy na myśli odczuwanie i przeżywanie takiego stanu rzeczy, w którym:
    • nie możemy zaniechać wypowiedzenia się o czymś co jest godne naszej uwagi,
    • treść potencjalnej wypowiedzi jest jasna i wyraźna,
    • dajemy wypowiedzi wartość metaforyczną
  2. Potrzeba wierności prawdzie. Znajdowanie ujęć metaforycznych, które są w zgodzie z wyczuciem prawdy. Należy uchylić istotę wraz z poczuciem wierności prawdy.
  3. Potrzeba mistrzostwa. Nabywanie mistrzostwa użycia metafory poprzez ćwiczenia, co niesie za sobą konieczność wypowiadania się.

Do metafory należy sięgać kiedy zachodzi potrzeba oddania stanu rzeczy, które nie da się uchwycić w sposób słów, aby zakomunikować sedno sprawy. Profesor kończy rozdział bardzo interesującą myślą, otóż metafora jego zdaniem jest: “iskrą prawdy, zachwycającą prostą, dobrze odniesioną do całości, którą ujmuje“.

Uwagi o skuteczności

Tytuł tego rozdziału wzbudził we mnie zainteresowanie i zaciekawienie. Pomimo tego że rozdział jest krótki jednakże bardzo interesujący. Autor twierdzi że twórczość ma być skuteczna. Nie ma co się z tym stwierdzeniem sprzeczać, ponieważ jakby nie patrzeć, tak być powinno. Najciekawszym stwierdzeniem, które utkwi mi na długo w pamięci jest to, że: “trzeba dbać o skuteczność, odpowiednio dobierając obszar, w którym ma się urzeczywistnić“.

Autor pokazuje sposób na niedoskonałość z którą się spotkał podczas młodzieńczego odkrycia związanego z fizyką. Stara się on udoskonalić to z czym się spotkał, co udaje się dokonać. Rozdział ten odwołuje się do zainteresowania profesora, jakim jest fizyka i rozwiązywanie zagadnień z nią związanych. Dokładnie opisuje kolejne kroki rozwiązywania problemu i ukazuje poprawioną udoskonaloną wersję rozwiązania problemu.

Eseje zawarte w książce

  1. Aere perennius
  2. Celowo dobrane zestawy zadań
  3. Człowiek i twórca
  4. Heurystyka, czyli ars inveniendi
  5. Heurystyki heurystyki
  6. Ku logice intuicji
  7. Logika czynu – źródłem
  8. Memoriał Eulera
  9. Metoda konstruowania metod heurystycznych
  10. O indywidualności
  11. O mistrzostwie
  12. O miłości, po prostu
  13. O mądrości i głupocie
  14. O naturze twórczości
  15. O odpowiedzialności
  16. O samouctwie
  17. O tworzeniu i urzeczywistnianiu idei
  18. O ujęciach fenomenu twórczości
  19. Pedagogika twórczości jako środek formowania elit
  20. Podejmowanie wyzwań życia
  21. Poezje
  22. Poznawanie twórczości
  23. Proponuję intuicjonizm syntetyczny
  24. Przygoda ze “zdarzeniem rozmytym”
  25. Spostrzeżenia matematyczne
  26. Trafność metafory
  27. Uczłowieczenie krajobrazu
  28. Urzeczywistnianie wspólnotowości
  29. Uwagi o skuteczności
  30. W drodze
  31. Wzorce twórczości

Recenzje książki oraz wybranych esejów z powyższej listy znajdziesz w pozostałych częściach artykułu.


  • Wpis był publikowany w ponad 20 częściach w okresie od kwietnia 2011 do stycznia 2015.
  • Autorami tego wpisu są studenci warszawskiej Akademii Pedagogiki Specjalnej, m.in.: Magda Adamowicz, Justyna Kucharska, Marlena Przybylska, Przemysław Rapacz, Marta Wilk.

Data aktualizacji: