"Jak nauczyć dzieci myślenia" Robert J. Sternberg i Louise Spear-Swerling

„Teaching of Thinking”, bo taki jest oryginalny tytuł książki profesorów: Roberta J. Sternberga i Louise Spear-Swerling, została wydana w 1996 roku. W Polsce ukazała się w 2003 roku, pod patronatem Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego. Robert Sternberg jest profesorem psychologii na Uniwersytecie Yale. Pełnił funkcję redaktora naukowego Psychological Bulletin. Laureat nagrody APA dla młodych naukowców, otrzymał trzy nagrody od American Educational Research Association za wybitne publikacje książkowe. Twórca trójczynnikowej koncepcji miłości. Louise Spear-Swerling – profesor nadzwyczajny Edukacji Specjalnej na Southern Connecticut State Univers Haven. W 1988 Uniwersytet Yale przyznał jej tytuł doktora w dziedzinie psychologii poznawczej.
Książka „Jak nauczyc dzieci myślenia” to podręcznik dla nauczycieli, ma on pomóc pedagogom zrozumieć różne typy myślenia a następnie rozwijać te umiejętność u dzieci. Autorzy książki zakładają, że umiejętność poprawnego myślenia jest najważniejszym i najprzyjemniejszym celem edukacji. Myślenie i uczenie się to procesy zależne od siebie. Gdy uczniowie używają procesów myślowych w trakcie nauki, to uczą się myśleć, a opanowywanie materiału idzie im o wiele łatwiej niż w tedy, gdy starają się tylko zapamiętać wiadomości. Robert J. Sternberg i Louise Spear-Swerling w swojej książce uświadamiają czytelnika, czym jest poprawne myślenie, pokazują strategie pomocne nauczycielom wspierającym poprawne myslenie uczniów, oraz metody oceny myślenia. Teoretyczną podstawą książki jest trójstopniowa teoria inteligencji Strenberga, określająca trzy typy myślenia: analityczny, twórczy oraz praktyczny. Myślenie analityczne związane jest z analizą, ocena, porównaniem oraz badaniem. Myślenie twórcze związane jest z odkrywaniem, tworzeniem, wyobraźnią, produkowaniem. Myślenie praktyczne to wprowadzanie w życie pomysłów oraz ich zastosowanie i używanie. W większości szkół jedynie myślenie analityczne jest nagradzane, książka ta uświadamia istotę używania trzech typów myślenia, oraz uczy je określać, doceniać i pielęgnować.
„Jak nauczyć dziecko Myślec„ to 128 stronnicowa książka składająca się z 7 rozdziałów, a właściwie celów. Każdy z nich obejmuje inną formę wspierania myślenia. Rozdziały zaczynają się od postawienia celu, następnie pokazywane są sposoby jego osiągnięcia. Książka ma konsekwentna budowę na końcu każdego rozdziału demonstrowane są metody i techniki pomocne nauczycielom w realizacji celu, a więc ćwiczenia praktyczne. Bardzo pomocną rzeczą są zamieszone odpowiedzi do pytań, dzięki którym samemu można sprawdzić poprawność swoich odpowiedzi. Każdy cel kończy się krótkim podsumowaniem całego rozdziału, (co utrwala i porządkuje zdobyta przed chwilą wiedzę) oraz spisem lektur uzupełniających. Na samym końcu poradnika czytelnik znajdzie bibliografię oraz słownik kluczowych pojęć. Sądzę, iż słownik jest niedopracowana pozycją, zawiera jedynie kilkanaście definicji. Zachęcającym elementem do przeczytania każdego z siedmiu celów jest wstęp. Często jest on krótka adekwatna anegdotą, problemem, historyjka wprowadzającą w zagadnienie całego rozdziału. Poniżej przetoczę krótki opis każdego z celów, który mam nadzieje zachęci do przeczytania całej książki
Cel 1 – TRZY SPOSOBY PRAWIDŁOWGO MYŚLENIEA, porusza trzy rodzaje myślenia i leżące u ich podstaw procesy myślenia wyższego rzędu. Autorzy podkreślają wagę każdego z nich w procesie kształcenia, pokazują praktyki nauczania, które umożliwiają rozwój kazdego typu myślenia. W rozdziale tym omówiono również wybrane techniki nauczania, które wpływają na poprawę dziecięcego myślenia. Przykładowe pytanie dla nauczyciela, zaproponowane przez autorów książki: „Omów powody, dla których wynikom testów przypisuje się nieproporcjonalnie duże znaczenie przy podejmowaniu decyzji dotyczącej dalszej nauki?”.
Cel 2 – ZROZUMIENIE STRATEGII NAUCZANIA USPRAWNIAJĄCYCH MYŚLENIE, opisuje trzy strategie nauczania: strategię dydaktyczną, dialogiczna oraz opierającą się na faktach. Strategia dydaktyczna zakłada, iż uczniowie natychmiast opanują bezpośrednio przedstawiony im materiał. Strategia dialogiczna zachęca uczniów do zadawania pytań i otrzymywania odpowiedzi, które nie są jednoznaczne (np. „dobrze” „źle”). Ostatnia strategia zakłada, że pytania zadaje się dotyczące faktów, na które można odpowiedzieć twierdząca lub przecząco. Autorzy wskazują pozytywne i negatywne strony stosowania danej strategii. Żadna ze strategii nie jest przez autorów faworyzowana, udowadniają oni, która najbardziej pobudza uczniów do myślenia. Wykorzystanie którejś ze strategii spowodowane jest różnymi czynnikami. Autorzy podkreślają taki czynnik jak osobowość nauczyciela, preferencje uczniów czy natura wykładanego materiału. Autorzy zaznaczają, iż dobre nauczanie wymaga stosowania wszystkich strategii naprzemian. Przykładowe pytanie dla nauczyciela: „Opisz trzy strategie nauczania i szczególna przydatność każdej z nich.”Przykładowe ćwiczenie dla uczniów: Pytanie skłaniające do myślenia, „ Jakie przyczyny mogły doprowadzić do wyginięcia dinozaurów?”.
Cel 3 – ZROZUMIENIE ROLI PYTAŃ W ROZWIĄZYWANIU UMIEJĘTNOŚCI MYŚLENIA, opisuje siedem strategii wspomagających rozwój technik zadawania pytań oraz udzielania odpowiedzi. Wszystkie strategie ułożone są hierarchicznie, na szczycie znajdują się strategie wyższe, które bardziej wspierają myślenie niz te umieszczone niżej. Wybór, kiedy zastosować daną strategie należy do nauczycieli. Istotne według autorów jest to by jak najczęściej umożliwiać uczniom rozwijanie umiejętności stawiania pytań i odpowiedzi. Autorzy przypominają oni o Piaget’owskiej koncepcji dopasowywania nowych doświadczeń do starych schematów. Wskazują, że tylko wyższe poziomy sprawiają duży poziom pośrednictwa między dziećmi a rodzicami i nauczycielami. Przykładowe pytanie dla nauczyciela: „Pomyśl o jakimś pytaniu, które ostatnio zadał ci uczeń. Wyobraź sobie siedem możliwych odpowiedzi na to pytanie, od najmniej do najbardziej pożądanej, na podstawie znajomości siedmiu odpowiedzi omawianych w tej książce.” Ćwiczenie dla ucznia:, „Co chciałbyś wiedzieć na temat pogody lub jakiegoś jej aspektu np. burzy, deszczu, śniegu itp.?”, ”Wybierz najciekawsze pytanie z poprzedniego punktu. Spróbuj sformuowac możliwe odpowiedzi na to pytanie.”
Cel 4 – NAUCZENIE TRZECH SPOSOBÓW MYŚLENIA, opisuję czterostopniową strategię, której celem jest nauczenie dzieci myślenia. Jej etapy to: rozpoznanie – zapoznanie uczniów z problemem, zespołowe rozwiązanie zadania – dzieci wspólnie myślą jak poradzić sobie z problemem, rozwiązanie zadania przez różne grupy – dzieci z różnych grup dyskutują, w jaki sposób rozwiązały zadanie problemowe, indywidualne rozwiązanie problemu – samodzielna praca uczniów. Autorzy podkreślają, iż należy zachować elastyczne podejście do nauczania trzech sposobów myślenia, gdyż każdy z nich rozwija inna sferę zdolności człowieka. Każdy z wymienionych sposobów myślenia opisany jest w sposób zrozumiały i praktyczny, co daje dużą klarowność w prezentacji materiału. Przykładowe zadanie dla nauczyciela: „Zastanów się nad tematem, który będziesz omawiać z uczniami w niedalekiej przyszłości. Przygotuj przykłady związanych z tym tematem pytań lub ćwiczeń lekcyjnych, które wykorzystają umiejętność analitycznego, twórczego i praktycznego myślenia”. Przykładowe ćwiczenie dla ucznia: „Zanalizuj szczegółowo charakter Otella. Zastanów się, na przykład, czy jest w nim jakaś ‘fatalna rysa’? Jeśli tak to, jaka? Jeśli nie – wyjaśnij, dlaczego? Czy mu współczujesz? Uzasadnij odpowiedź.”
Cel 5 – NAUCZANIE I OCENIANIE UMIEJĘTNOŚCI TWÓRCZEGO ROZUMIENIA, skupia się na trzech rodzajach umiejętności związanych z rozumieniem. Wybiórcze kodowanie – selekcjonowanie i sprawdzanie, które informacje są przydatne do rozwiązania zadania, wybiórcza kombinacja – łączenie za sobą istotnych informacji, wybiórcze porównanie – powiązanie nowych informacji ze starymi. Definicja rozumienia opiera się na trójstopniowym podejściu do rozumienia Janet Davidson i Roberta Strenberga. Wszystkie wymienione wyżej umiejętności są ze sobą ściśle powiązane. Autorzy w tym rozdziale pokazują praktyczna stronę przedstawionej koncepcji. Aby poprawić umiejętność wnikliwego myślenia u uczniów, twórcy zalecają rozwijanie wszystkich trzech procesów odróżnia pogląd, że w przypadku wnikliwego rozumowania mamy do czynienia ze specjalnymi procesami, od poglądu, iż przy takiej okazji nie zachodzą żadne szczególne procesy? Na czym polega trójstopniowa teoria wglądu?. Przykładowe ćwiczenie dla uczniów odwołujące się do nowatorskich analogii „ WSKAZÓWKI: Przyjmij, że zdanie na początku każdego zadania jest prawdziwe. Następnie wybierz odpowiedź najlepiej oddająca analogię.
SŁONIE są malutkie.
KOMAR ma się do tarantuli tak jak SŁOŃ do;
WIELORYBA, SSAKA, PRĘGOWCA, MOSKITA”
Cel 6 – ROZPOZNAWANIE PODSTAWOWYCH ZASAD NAUCZANIA MYŚLENIE I ZASADZEK Z NIM ZWIĄZANYCH. W rozdziale tym autorzy omawiają podstawowe zasady i trudności dotyczące nauczania myślenia. Rozdział szósty podzielono na dwie części: zasady i zasadzki. Wyszczególniono 10 zasad nauczania myślenia i opisano je:
1) W życiu codziennym pierwszym i często najtrudniejszym etapem rozwiązania zadania jest samo rozpoznanie istnienia zadania. 2) W zadaniach, które stawia przed nami życie, często trudniej jest ustalić, na czym polega samo zadanie, niż znaleźć właściwe rozwiązanie.
3) Zadania, które stawia przed nami życie, mają zazwyczaj źle zdefiniowana strukturę.
4) W rozwiązywaniu zadań, przed którymi stajemy w życiu, zazwyczaj brak nam pewności, jakiego rodzaju informacja jest potrzebna, żeby uporać się z danym zadaniem, oraz gdzie jej szukać. 5) Rozwiązania codziennych zadań zależą od kontekstów, w których zadania te zostały nam zaprezentowane, wchodząc z nimi w różne interakcje. 6) Problemy życia codziennego na ogół nie mają jednego prawidłowego rozwiązania, a kryteria pozwalające ustalić najlepsze rozwiązanie również nie są jasne. 7) Rozwiązanie zdań w życiu codziennym zależy w równej mierze od wiedzy formalnej i nieformalnej. 8) Rozwiązania ważnych życiowych zadań pociągają za sobą istotne konsekwencje. 9) Rozwiązywanie problemów w życiu codziennym często ma charakter grupowy. I ostatnia 10 zasada: Zadania stawiane nam przez życie potrafią być złożone, zawiłe i uporczywie wymykające się rozwiązaniu.
W drugiej części rozdziału autorzy wyróżnili 7 istotnych zasadzek, błędnych założeń czyhających na nauczyciela, które są przeszkodą w nauczaniu myślenia. W przyjemny sposób wyjaśniono, dlaczego każda z zasadzek jest przeszkodą w nauczeniu dzieci myślenia. Są to: 1) Nauczyciel jest nauczycielem, a uczeń uczniem. 2) Myślenie jest zadaniem uczniów i tylko uczniów. 3) Najważniejsze to wybrać prawidłowy program. 4) Liczy się tylko prawidłowa odpowiedź. 5) Dyskusje w klasie są przede wszystkim środkiem prowadzącym do celu. 6) Zasady uczenia się w celu osiągnięcia doskonałości znajdują zastosowanie w przypadku nauki myślenia zupełnie tak samo, jak w innych przypadkach. I ostatnia siódma zasadzka: Celem zajęć z myślenia jest nauczanie myślenia. Na końcu rozdziału jak w poprzednich zamieszczono pytania i zdania dla nauczyciela oraz przykładowe zajęcia lekcyjne odwołujące się do wiedzy ukrytej. Przykładowe zadanie dla nauczyciela: „Przygotuj wstępna analizę kilku zadań, z którymi muszą się zmagać twoi uczniowie w życiu codziennym. Następnie podejmij w raz z uczniami próbę wypracowania rozwiązań w czasie zajęć szkolnych.”
CEL, – 7 DLACZEGO LUDZIE POPRAWNIE MYŚLĄCY (ZBYT CZĘSTO) PRZEGRYWAJĄ omawia dwadzieścia przeszkód utrudniających wykorzystanie potencjału intelektualnego. Autorzy sądzą, iż osoby prawidłowo myślące nie zawsze radzą sobie tak dobrze jak mogłyby z powodu przeszkód. Zaliczają się do nich min. brak motywacji, brak wytrwałość w podejmowaniu działania, brak umiejętność wykorzystania odpowiednich zdolności, brak kontroli nad działaniem spontanicznym, problemy poniesienia porażki, zwlekanie, szukanie winnych pod innym adresem, niemożność rozpoczęcia lub dokończenia zadania i wiele innych. Profesorowie przedstawiają zawarte w książce przeszkody w bardzo praktyczny sposób odnosząc omawiane sytuacje do życia codziennego, dzięki czemu uwypuklają problemy, które nie zawsze są postrzegane, jako ograniczenia. Podkreślają, że nie można zapominać o tym, że najważniejszy jest nie poziom inteligencji a to, co osiągnie się przy jej wykorzystaniu. Celem rozwoju myślenia i inteligenci powinno być pełne wykorzystanie w życiu posiadanego potencjału intelektualnego. Przykładowe pytanie dla nauczyciela:, „Jakie można podąć przykłady nie poznawczych zmiennych, które mogą uniemożliwjac osiągnięcie sukcesu nawet w przypadku szczególnie uzdolnionych jednostek?”
Książkę „Jak nauczyć dzieci myślenia” czyta się lekko i szybko, napisana jest ona przyjaznym i dla każdego zrozumiałym językiem. Nie oznacza to jednak, że jest ona banalna, wręcz przeciwnie. Jest po pozycja godna polecanie nie tylko nauczycielom, ale wszystkim osobom, które chcą usprawnić myślenie zarówno swoje jak i swoich pociech. Każdy zagadnienie poruszone w książce wyjaśnione jest w sposób jasny i klarowny, dzięki czemu czytelnik nie zniechęci się do zgłębiania kolejnych celów. W razie nie zrozumienia jakiegoś pojęcia zawsze można sięgnąć do słowniczka z definicjami zamieszczonym na końcu książki. Uważam, że książka była by bardziej wartościowa i praktyczna, gdyby autorzy dołączyli do niej zbiór zadań dla uczniów. Co prawda po każdym rozdziale są przykładowe zadania dla nauczyciela i ucznia, ale uważam, że jest to ilość niewystarczająca. Nauczyciel posiadający książkę z teorią i zbiór zdań z ćwiczeniami praktycznymi miałby szersze i łatwiejsze pole do działania z uczniami w celu poprawy ich sprawności myślenia. Budowa książki i oprawa graficzna jest bardzo estetyczna i przejrzysta. Najistotniejsze sformułowania podkreślono pogrubioną czcionka, każdy wstęp do rozdziału napisany jest mniejszym drukiem, wyszczególniono również pytania i zadania sprawdzające. Na okładce końcowej można przeczytać krótki wstęp do książki, oraz informację o jej autorach. Wydawnictwo GWP opatrzyło również książkę informacja o swojej stronie internetowej i polecanych pozycjach książkowych, wartych przeczytania.
Celem książki było przedstawienie teoretycznych podstaw rozumienia, nauczania i oceny inteligentnego myślenia w kontekście klasy i życia. Uważam, że cel ten został przez autorów zrealizowany. Czytelnik po przestudiowaniu książki dowie się, dlaczego myślenie w czasie nauki sprawia, że uczniowie uczą się Myślec, dlaczego uczniowie musza ćwiczyć i wspiera się pasywnie i aktywnie w myśleniu każdego omówionego typu oraz dlaczego nauczyciel musi być wzorem sposobu myślenia dla ucznia. Gorąco polecam książkę Roberta J. Sternberga i Louise Spear-Swerling „Teaching of Thinking” – “ Jak nauczyć dzieci myślenia” wszystkim pedagogom, nauczycielom oraz każdej osobie, która chce rozwinąć w sobie świadomą umiejętność poprawnego myślenia.

Data aktualizacji: