"Program edukacyjny ŻYWIOŁY. Lekcje twórczości w nauczaniu zintegrowanym." K. Schmidt

O AUTORACH PAKIETU EDUKACYJNEGO „ŻYWIOŁY”
Krzysztof J. Szmidt jest profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Łódzkiego i Wyższej Szkoły Humanistyczno Ekonomicznej w Łodzi, prezesem Polskiego Stowarzyszenia Twórczości, wykładowcą pedagogiki i psychopedagogiki twórczości oraz przedmiotu „kreatywność w zarządzaniu” na studiach dziennych i podyplomowych, współtwórcą psychodydaktyki twórczości jako nowej subdyscypliny pedagogicznej, konsultantem ds. kreatywności w koncernie Masterfoods (1998-2002) i w Wydawnictwach Szkolnych i Pedagogicznych. Jest trenerem treningu kreatywności w firmie FPL, realizatorem treningów twórczości w ramach programów europejskich EFS. Szkolił pracowników takich firm, jak Masterfoods, Spedpol, Herbapol, Cersanit, Michalczyk i Prokop, Polsnack, Bader Polska, Multibank, Bank BPH i in., ponadto nauczycieli i pedagogów, psychologów, specjalistów terapii uzależnień i alkoholików, dzieci przedszkolne i licealistów. Współtwórca innowacyjnego programów edukacyjnych – „lekcji twórczości”. Laureat Liścia Wawrzynu Niezależnej Akademii Twórczości (1999) i Nagrody Indywidualnej I Stopnia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu (2004).
Dr Jolanta Bonar- wykładowca Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi. Stopień doktora nauk humanistycznych uzyskała na Uniwersytecie Jagiellońskim. Autorka wielu artykułów oraz nagrodzonej przez Rektora Uniwersytetu Łódzkiego książki „Niewerbalne komunikowanie nauczyciela a efekty kształcenia uczniów klas I – III”. Współautorka „Programu nauczania zintegrowanego dla I etapu kształcenia w szkole podstawowej Przygoda z klasą” oraz cyklu podręczników dla klas I – III. Współpracownik Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych prowadzący wykłady, spotkania, warsztaty metodyczne dla nauczycieli. Członek Polskiego Stowarzyszenia Kreatywności. Nauczyciel mianowany. W latach 1990 i 1996 nagrodzona indywidualną nagrodą rektora UŁ za osiągnięcia dydaktyczne, wychowawcze i organizacyjne.
Program nauczania „ŻYWIOŁY. LEKCJE TWÓRCZOŚCI W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM” przeznaczony jest dla klas I-III szkoły podstawowej i składa się z następujących części:
o PROGRAM EDUKACYJNY
o Przewodnik metodyczny dla nauczyciela
o Materiały do klasy pierwszej obejmujące książką dla nauczyciela oraz zeszyt ćwiczeń dla ucznia dotyczące zagadnienia ZIEMIA
o Materiały do klasy drugiej składające się z książki dla nauczyciela oraz ucznia. Tematem przewodnim lekcji jest WODA I OGIEŃ
o Materiały do klasy trzeciej zawierające książkę dla nauczyciela oraz ucznia do tematu POWIETRZE
Celem programu edukacyjnego „ŻYWIOŁY” jest wychowanie ucznia twórczego i zdolnego. Zdaniem autorów projektu, uczeń twórczy to uczeń, który:
– jest aktywny i produktywny w procesie uczenia się
– jest traktowany jako podmiot uczenia się, a nie przedmiot nauczania
– uczy się samodzielnie i osiąga wysokie wyniki
– samodzielnie uczy się i rozwiązuje problemy różnej trudności, bez pomocy nauczyciela, często z własnej inicjatywy
– jest spostrzegawczy, ciekawy, samodzielnie prowadzi obserwacje i odkrywa nowe problemy
– bierze w swym myśleniu pod uwagę zmysłowy, a nie tylko pojęciowy wymiar rzeczywistości
– chętnie podejmuje się rozwiązywania zadań dywergencyjnych, trudność zadania jest dla niego motywacją do działania, a nie zniechęceniem
– chętnie podejmuje ryzyko, jest odważny , lubi zgadywać i spekulować
– szuka lepszych, nowych, oryginalnych rozwiązań
– jest odporny na krytykę zewnętrzną
– ma bogatą wyobraźnię twórczą
– jest spontaniczny, otwarty na pomysły płynące od innych osób, nie ma żadnych problemów ze współpracą z innymi
– jest samokrytyczny, ma rozwiniętą samoświadomość
Autorzy programu odnoszą też cele do trzech sfer osobowości ucznia: poznawczej, emocjonalno- motywacyjnej oraz zadaniowej. Do sfery poznawczej należą takie cele jak: stymulowanie i rozwijanie wrażliwości sensorycznej, rozwijanie spostrzegawczości, zapewnienie dzieciom otwarcia językowego, rozwijanie koncentracji uwagi, poszerzanie wiedzy o rzeczach, zjawiskach i inne. Do sfery emocjonalno-motywacyjnej należą następujące cele: rozwijanie zaciekawienia problemami, które wymagają twórczego podejścia, pomoc w pokonywaniu barier hamujących aktywność twórczą, wzmacnianie pozytywnej samooceny, budzenie poczucia odpowiedzialności za własne działanie, uczenie uważnego słuchania innych, rozwijanie spontanicznej motywacji i inne. Do sfery zadaniowej autorzy zaliczają takie cele jak: rozwijanie wytrwałości w procesie rozwiązywania problemów, kształtowanie zdolności manipulacyjnych i konstrukcyjnych, doskonalenie sprawności językowych i inne. Autorzy podpowiadają, aby te wszystkie cele realizowane były podczas lekcji twórczości, na których nie powinno się powielać materiału nauczania, ponieważ lekcje twórczości nie mają na celu przekazania uczniom wiedzy dotyczącej przyrody, geografii, chemii, fizyki, dotyczącej ziemi, wody, ognia i powietrza. Zajęcia te mają poszerzać nie tylko wiedzę, ale także pobudzać uczniów do myślenia, działania, dociekania. Na zajęciach tych powinien dokonywać się rozwój ucznia, a nie rozwój wiedzy.
Zdaniem autorów, głównym celem stworzonego przez nich programu jest „wspieranie postawy twórczej uczniów, rozumianej- zgodnie z określeniem Jerzego Kujawińskiego- jako zespół dyspozycji emocjonalno- motywacyjnych, poznawczych, sprawczych, który w sprzyjających warunkach zewnętrznych pozwala dziecku reorganizować dotychczasowe doświadczenia i na podstawie jego składników tworzyć lub odkrywać coś dla niego nowego, pożytecznego.” Wychowanie ucznia twórczego stanowi pozytywny aspekt wychowania i nauczania, który wyznacza cel lekcjom twórczości odbywających się w klasach początkowych I-III. Do tej pory wszystkie cele i zadania kreatywne zawierały się w istniejące już i obowiązujące przedmioty nauczania w klasach początkowych I-III i postrzegane były jako mniej ważne, niekonieczne do realizowania w głównym nurcie kształcenia i nauczania. Do tej pory uczniowie musieli opanowywać materiał, który był zawarty i określony w programie nauczania początkowego. Kształtowanie postawy twórczej realizowali tylko i wyłącznie nauczyciele kreatywni, twórczy. Większość pedagogów nauczycieli była przekonana, że uczeń najpierw musi przyswoić podstawowe wiadomości z zakresu przedmiotów obowiązujących w nauczaniu, a dopiero później poszerzać je o twórcze zdobywanie wiedzy, czy umiejętności, które uczeń zgromadził poprzez przebywanie w społeczeństwie.
Każda z wymienionych wyżej książek, wchodzących w skład programu „Żywioły”, składa się z czterech części. Pierwsza część zatytułowana jest „Widzę i myślę”. Część ta zawiera ćwiczenia i treści głównie poznawcze, dotyczące kształtowania percepcji oraz rozwijania procesów umysłowych. W tej części uczeń kształtuje percepcję wzrokową, słuchową, dotykową, a także rozwija i udoskonala uwagę, koncentrację, spostrzegawczość. Ćwiczenia odbywają się na powietrzu, po to, aby dzieci miały bezpośredni kontakt z naturą, żywiołami, takimi jak woda, ogień, powietrze, czy ziemia. Podczas przebywania na świeżym powietrzu oraz mając bezpośredni kontakt z żywiołem, dzieci mają możliwość naturalnej stymulacji percepcji wzrokowej, dotykowej czy smakowej, poprzez takie ćwiczenia, jak: układanie zdań, wierszyków o wietrze, chmurach, określanie odgłosów Ziemi, wymyślanie i zgadywanie, do czego można wykorzystać ogień i jak go zastosować, wykonywanie prac rysunkowych dotyczących wybranej tematyki i zagadnienia, i inne. Druga część podręcznika nosi tytuł „Myślę i czuję”. W tej części wykonywane ćwiczenia odnoszą się do procesów dotyczących rozwoju intelektualnego i emocjonalnego. Autorzy szczególną uwagę przykładają do zadań i ćwiczeń, które mają na celu pobudzić zdolność twórczego myślenia. Przykładami takich zadań są: dostrzeganie, formułowanie i próba rozwiązywania problemów otaczającego dzieci świata, giętkość myślenia, przekształcanie otrzymywanych informacji, analiza i synteza, kojarzenie faktów oraz zjawisk napotkanych podczas zadania i ćwiczeń. Rolą nauczyciela w tej części jest znalezienie oraz zaproponowanie takich ćwiczeń, które będą kształtowały u dzieci umiejętność odkrywania, rozpoznawania i określania emocji oraz uczuć, jakie wzbudza w nich dane zjawisko, czy ćwiczenie. Część ćwiczeń poświęcona jest kształtowaniu w dzieciach umiejętności współpracy w grupie rówieśniczej, uczenia się tolerowania i akceptacji zdania oraz poglądów pozostałych członków grupy, poznawanie sposobów minimalizowania barier twórczego myślenia i działania. Trzecia część zatytułowana jest „Czuję i myślę”. W tej części zawarte zostały ćwiczenia dotyczące doskonalenia umiejętności określania i wyrażania własnych uczuć i emocji. Ćwiczenia te mają także na celu rozwój podstawowych zdolności wyobrażania, dla których emocje stanowią bardzo ważny bodziec stymulujący. Do zadań i ćwiczeń zawartych w tej części wykorzystywana jest muzyka, pomoce plastyczne, różnego rodzaju bodźce zapachowe, czy dotykowe po to, aby jeszcze bardziej stymulować wyobraźnię twórczą dzieci. Do tego typu zadań zaliczyć możemy ćwiczenia rozpoczynające się od zdań: „Wyobraź sobie, że…”, „Co by było, gdyby…?”, a także zadania kształtujące umiejętność kojarzenia i kształcenia treści danych wyobrażeń. Ostatnia, czwarta część nosi tytuł „Wyobrażam sobie i jestem”. W części tej autorzy stworzyli zestaw ćwiczeń i zadań opartych na dramie, ćwiczenia, które rozwijają zdolność spontanicznego wyrażania myśli, uzewnętrzniania uczuć poprzez gest, mimikę twarzy, pantomimikę oraz mowę. Podstawą wszystkich zawartych w tej części ćwiczeń jest próba wyobrażenia sobie sytuacji oraz reakcji człowieka na styczność z poszczególnymi żywiołami spotkanymi w życiu. Dzięki wcielaniu się w role, uczniowie mogą rozładować nagromadzone w nich napięcie, nabierają większej odwagi w podejmowaniu działania, czy w ekspresyjnym wyrażaniu swojego zachowania. Dla uczniów klasy pierwszej w książkach stworzono także rozdział zatytułowany „Poznajmy się lepiej”. Jak sama nazwa rozdziału wskazuje, ćwiczenia w nim zawarte dotyczą ułatwienia wzajemnego poznania się dzieci, odważniejszego wchodzenia w proces integracji z rówieśnikami, a także do ułatwienia wzajemnych kontaktów między koleżankami i kolegami z grupy. W początkowym nauczaniu dla klasy pierwszej ćwiczenia opierają się głównie na zdolnościach spostrzegawczych oraz na ich myśleniu konkretno- wyobrażeniowym. Są to ćwiczenia najprostsze, takie, aby dzieci bez trudu je zrozumiały oraz weszły w interakcję zabawową i podjęły działanie. Zachęcają do tworzenia prostych i podstawowych opisów i tworzenia opowiadań, nie wymaga się od uczniów klasy pierwszej złożonych umiejętności dobrego czytania i sprawnego pisania. Podstawowym elementem łączącym wszystkie te działania jest zabawa. W klasach starszych zadania wzbogacone są o stymulowanie i pobudzanie myślenia abstrakcyjnego i merytorycznego oraz pojęciowego wszystkich uczniów klas drugich i trzecich. Wprowadzane są także różnorodne ćwiczenia literackie, kształtujące kreatywne pisanie oraz dramowe.
Ćwiczenia stanowiące istotną część zawartą w schemacie lekcji twórczych zostały opisane na podstawie następujących reguł i w kolejności:
– cele dydaktyczne, wychowawcze, ćwiczenia
– pomoce, materiały dydaktyczne
– przebieg ćwiczenia
– wskazówki metodyczne dla przeprowadzającego ćwiczenie
Przeprowadzanie tego typu ćwiczeń zawartych w programie „ŻWYIOŁY” nie jest sprawą prostą i łatwą, ponieważ znacznie odbiega od tradycyjnego sposobu prowadzenia zajęć lekcyjnych, opartych głównie na zadaniach zamkniętych, nie stymulujących do twórczego myślenia i rozwiązywania. Ćwiczenia twórcze zupełnie odbiegają od tego schematu, mają na celu kreować w uczniach postawę twórczą. Nie posiadają też określonego, wytyczonego i z góry określonego -jako prawidłowe- rozwiązania. Nie można bowiem z góry ustalić jednej, konkretnej odpowiedzi na pytanie: „Co by było, gdyby zabrakło wody?, lub „Co by było, gdyby nagle zabrakło ognia?” Ilu uczniów, tyle odpowiedzi.
Przykładowe ćwiczenie
JAKI JEST OGIEŃ?
Cel ćwiczenia:
– stymulowanie wrażliwości uczniów na bodźce wzrokowe i węchowe, rozwijanie płynności skojarzeniowej myślenia
Pomoce dydaktyczne:
-świeczka, lampion, zapałka
Przebieg ćwiczenia:
Nauczyciel pyta o istotne i ważne właściwości ognia, zapalając przy tym świeczkę, zachęcając uczniów do wąchania, obserwowania, co dzieje się z ogniem. Następnie nauczyciel zadaje uczniom pytania: „co to jest ogień?”, „jaki jest ogień?”, „czy ogień ma zapach?”, „czy ogień ma kolor?”, „czy ogień parzy? Jaki jest w dotyku?”, „czy wolno dotykać ognia?”
Zakończenie ćwiczenia:
Dzieci wypisują jak najwięcej jednowyrazowych określeń ognia.
Wszystkie zajęcia twórczości prowadzić powinien nauczyciel twórczy, wprowadzający wszelkiego rodzaju innowacje do swojego warsztatu pracy. Ćwiczenia objęte programem „ŻYWIOŁY” w dużym stopniu przyczynić się mogą do coraz większego rozwoju twórczości dzieci. Dzieci, tak samo jak dorośli, mają większe lub mniejsze predyspozycje do bycia twórczymi, dlatego rolą dorosłych powinno być pomaganie dzieciom w rozwoju postawy twórczej, namawianiu do podejmowania spontanicznej aktywności twórczej, twórczego rozwiązywania problemów.

Data aktualizacji: