"Psychologia Twórczości" Józefa Sołowiej

Dzięki zadaniu, które zostało mi powierzone przez profesora Andrzeja Góralskiego miałam okazję spotkać się z książką autorstwa Józefy Sołowiej o tytule „Psychologia Twórczości”. Została ona wydana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego – obecnie najstarszą i największą oficynę wydawniczą działającą w Trójmieście i w całym regionie Polski Północnej – w 1997 roku. Przedstawiana pozycja bibliograficzna zawiera wstęp oraz sześć rozdziałów, które zajmują się tematem twórczości. Wśród nich J. Sołowiej wyjaśnia czytającemu problematykę twórczości, wprowadza w proces twórczy. Książka zawiera również wiadomości na temat osobowościowych uwarunkowań twórczości oraz jak w psychologii humanistycznej pojmowana jest twórcza osobowość. Na koniec autorka wprowadza nas w świat środowiskowych uwarunkowań twórczości i zapoznaje nas z najważniejszymi metodami badań twórczych.
Twórczość jest coraz częściej podejmowanym przedmiotem badań pedagogiki i psychologii. W ramach różnych ujęć spotyka się wiele stanowisk i poglądów, niekiedy nawet kontrowersyjnych. Nie ma jednoznacznej definicji tego terminu jednak w wielu z nich autorzy podkreślają znaczenie nowości i wartości użytkowej. Twórczość urzeczywistniona tworzy wzorzec postępowania, jest także dialogiem mistrza z przeszłością. W ramach tego zagadnienia stawia się wiele pytań lecz nie na wszystkie uzyskuje się odpowiedzi. Na pytanie czym jest twórczość w aspekcie psychologicznym to w zależności od kryterium, którym się kierujemy możemy uznać ją za wytwór cechujący się określonymi właściwościami, proces lub styl życia. Publikacja ta ma na celu rozwiązać problem twórczości spoglądając na nią w różnych jej dziedzinach.
W pierwszym rozdziale książki autorka zapoznaje nas problematyką twórczości w psychologii. Zajmuje się ona w tej części definicjami twórczości oraz przedmiotem psychologii twórczości. Na początku zostało przedstawione w porządku chronologicznym miejsce problematyki twórczości w psychologii. J. Sołowiej zaznacza, że pomimo wzrastającego zainteresowania danym pojęciem, nadal nie jest ono zbyt popularne. Autorka w tej części zajęła się podstawowymi zagadnieniami dla psychologii twórczości oraz obszarami badań nad owym zagadnieniem. W tym rozdziale mówi o tym, że w psychologii możemy spotkać trzy ujęcia twórczości: poprzez wytwór, styl życia oraz samodzielne konstruowanie obrazu świata, które łączy element przetwarzania. Element ten jest najistotniejszą właściwością działań twórczych. Autorka publikacji zaznacza, że psychologia twórczości zajmuje się tematyką z zakresu procesu twórczego, osobowości twórczej, środowiskowych uwarunkowań oraz wytworu twórczego, z którymi zapozna czytelnika w kolejnych rozdziałach.
W kolejnym rozdziale autorka zajmuje się procesem twórczym i wieloma teoriami na ten temat. Przedstawia tematykę z zakresu asocjacyjnych teorii twórczego procesu oraz owy proces w ujęciu psychologii postaci. Znajdziemy także dynamiczne koncepcje procesu twórczego i jego psychoanalityczne teorie. Na końcu działu autorka zajmuje się teoriami twórczego procesu na bazie badań nad sztuczną inteligencją. J. Sołowiej omawiając w tej części koncepcje obejmuje tym najważniejsze kierunki poszukiwań w psychologii. Ukazuje korzenie fenomenu twórczości poprzez chronologiczne ułożenie materiału podczas omawiania kolejnych koncepcji. Pisze również o tym, iż kierunki asocjacyjne wykazały ważność analogii w procesie twórczym. A uwzględniane jest to w większości ujęć procesu twórczego. W rozdziale tym dowiadujemy się ile psychologia postaci wniosła w badania nad omawianym procesem. Jej zadaniem jest wprowadzenie pojęcia wglądu oraz wykazanie transformacji, a także wykazanie mechanizmu twórczego. Autorka zwraca uwagę także na przebieg procesu twórczości. Wskazała znaczenie psychoanalizy w tym procesie, czyli znaczenie marzeń i fantazji. Na dysharmonie i luki w procesie twórczego myślenia wskazują próby skonstruowania jego modelu komputerowego.
Kolejny, już trzeci rozdział został poświęcony osobowości twórcy. J. Sołowiej zajęła się jego osobowością w świetle danych biograficznych. Część działu poświęciła na empiryczne badania nad osobowością twórcy oraz na takie zagadnienia jak: style poznawcze a twórczość, twórczość a inteligencja, twórczość a zdrowie psychiczne. Autorka posłużyła się charakterystykami osobowości twórców stworzonymi przez różnych autorów, w których można zauważyć podobieństwa. Osobowość twórcy została zatem ujęta jako „Osoba o raczej introwertywnych skłonnościach, nonkonformistyczna w obrębie dziedziny uprawianej przez nią twórczości.” Jeśli twórca jest efektywny to jego ego ma dużą siłę oraz posiada on wysoki poziom motywacji. Wartością neutralną w stosunku do twórczości może być styl poznawczy, gdyż może on różnicować poszczególne osoby. Autorka twierdzi, że powiązanie twórczości, zdrowia psychicznego i inteligencji jest dość skomplikowanym zagadnieniem. Nie zostanie wyjaśniona twórczość osób upośledzonych umysłowo jeśli inteligencję ujmiemy w konwencji standardowych testów wykazują u większości efektywnych twórców normę intelektualną. Można spotkać 3 stanowiska w zakresie zdrowia psychicznego oraz twórczości: twórczość wymaga pełnego zdrowia psychicznego, łączy się z psychopatologią, oba te zjawiska nie są zależne. Wszystkie te stanowiska mają wielu zwolenników, jednak ostatnie wydaje się być najbardziej uzasadnione.
Rozdział czwarty omawianej publikacji zajmuje się twórczą osobowością w ujęciu psychologii humanistycznej i ten problem został dokładnie rozwinięty. Cześć ta mówi o tym, że w ujęciu psychologów i prekursorów psychologii humanistycznej charakterystyka jednostki twórczej jest podobna. Autorka ujmuje ją w ten sposób: „jest to osoba otwarta na doświadczenia, o świeżym, spontanicznym sposobie percypowania rzeczywistości, o zminimalizowanych mechanizmach obronnych, co pozwala jej na adekwatne postrzeganie własnego ja, nietłumienie emocji i ciągły rozwój osobowy.” Poza przytoczonymi słowami osobę tą cechuje mocny system wartości, rozwinięte poczucie autonomii oraz naturalność i prostota sposobie bycia. Autorka podpiera się rożnymi teoriami. Między innymi Maslowa, który twierdzi, że warunkiem rozwoju osobowości twórczej jest zaspokojenie potrzeb niższego rzędu. Podpiera się też na teorii Rogersa według, którego ujawnienie się chęci samorealizacji wymaga spełnienia trzech warunków, które dotyczą postaw osób z bliskiego otoczenia. Po pierwsze jest to postawa autentyczności, po drugie empiryczne zrozumienie i po trzecie akceptacja. Takimi postawami muszą się cechować przede wszystkim profesjonaliści tacy jak nauczyciele czy terapeuci.
Przedostatni rozdział zawiera informacje na temat środowiskowych uwarunkowań twórczości. Autorka zajęła się w nim takimi zagadnieniami jak makrospołeczne uwarunkowania twórczości, a także rodzinne, które podzieliła na: związek pomiędzy strukturą rodziny a rozwojem twórczym zdolności, skład rodziny a rozwój twórczego potencjału dziecka oraz kolejność wśród rodzeństwa a rozwój twórczego potencjału. Na końcu J. Sołowiej zajęła się takim problemem jak atmosfera w rodzinie a proces twórczy jednostki, a także szkoła a rozwój potencjału. W tym dziale omówiono rolę środowiska w rozwoju twórczości jednostki. Znalazła związek makrospołecznych uwarunkowań z twórczością. Wobec rodzinnych uwarunkowań nacisk został położony na rolę atmosfery rodzinnej. Autorka zajęła się też rolą szkoły w omawianym rozwoju. Mówi o tym, że styl pracy nauczyciela oraz sposób kształcenia ma na to wpływ. Gdy szkoła nie mogła rozwijać twórczości zdarzało się tak, że poprzez nauczyciela-mentora pełniła rolę w rozwoju zdolności.
Szósty i już ostatni rozdział książki został poświęcony metodom badań twórczych. Autorka chce zapoznać czytelnika z psychometrycznymi metodami twórczości. Zajmuje się również tym jak oceniać wytwór oraz wywiadem i rozmową. Rozdział ten jest poświęcony najważniejszym metodom badań twórczości. Szerokie zastosowanie mają metody psychometryczne dlatego zajęły najwięcej miejsca w tej części publikacji, są to także najpopularniejsze metody badań nie tylko w dziedzinie naukowych lecz także w psychologii stosowanej. J. Sołowiej zaznacza jednak, że należy pamiętać o ograniczeniu i słabych stronach testowych metod badań. Równie często stosowaną jest metoda badań eksperymentalnych. Są to różnego typu próby eksperymentalne, które mają szerokie zastosowanie.
„Psychologia Twórczości”. Tytuł ten powinien znać każdy, którego problem twórczości interesuje. Przedstawiona przeze mnie książka jest ważną pozycją w dziedzinie psychologii twórczości. Z pełną świadomością mogę polecić tą książkę studentom, nauczycielom, wychowawcom. Autorka opisuje w niej bardzo ważne zagadnienia z podejmowanego tematu. Wielu z nich na co dzień spotyka się z jednostkami, które posiadają w sobie twórczy potencjał. Ta niezwykle cenna pozycja zawiera informacje, które pomogą zrozumieć twórczą jednostkę, a także pozna jak z nią pracować. Dzięki tej lekturze czytelnik może wzbogacić swoją wiedzę na temat twórczości. Dowiedzieć się jakie są metody badań, jakie są definicje twórczości, co ma do powiedzenia psychologia humanistyczna na podejmowany temat. A także jakie są środowiskowe oraz osobowościowe uwarunkowania twórczości co jest bardzo ważną kwestią w rozumieniu psychologii twórczości. Czytelnik dowiaduje się także wielu informacji na temat procesu twórczego. J. Sołowiej w swojej publikacji opierała się na dziełach wielu wybitnych osób. Oprócz cennych treści merytorycznych ogromną zaletą książki jest to, że została napisana w miły i przystępny sposób. Jest starannie napisana. Ja jako przyszły pedagog zdolności na pewno jeszcze nie raz sięgnę po tą pozycję.


Autorem tego wpisu gościnnego jest Joanna Zgiep.

Data aktualizacji: