"Psychologia Twórczości – między tradycją, a ponowoczesnością" Andrzej Strzałecki

Prof. dr hab. Andrzej Strzałecki, wykładowca w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej, specjalizuje się w psychologii ogólnej oraz w psychologii twórczości. Przedmiotem zainteresowań i wieloletnich badań A. Strzałeckiego jest twórczość i jej uwarunkowania poznawcze, osobowościowe i aksjologiczne w dziedzinie nauk podstawowych i stosowanych, a także w dziedzinie sztuki.
Andrzej Strzałecki jest autorem wielu publikacji min. książki pt. „Psychologia Twórczości – między tradycją, a ponowoczesnością”. Książka została wydana przez wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie w 2003 roku, w tym samym roku na tej uczelni Strzelecki zrobił profesurę. Publikacja ta jest próbą odpowiedzi na pytanie, czym jest twórczość, od jakich czynników zależy, jak ją badać, a także jak o niej pisać. Książka podzielona jest na siedem rozdziałów, wśród nich autor podejmuje próbę zdefiniowania twórczości, znaleźć czynniki, jakie wpływają na ludzką twórczość, przedstawia wyniki badań próbujące „zbadać” twórczość.
W pierwszym rozdziale szczególny nacisk położony jest na kryteriach twórczości i badań autora na proces kształtowania się reprezentacji poznawczych różnych rodzajów twórczości. Pod pojęciem kryteria twórczości kryją się cechy, atrybuty, właściwości dzieł czy wytworów, które uważane są za twórcze. W książce najczęściej wymienianym przez autora kryterium jest nowość i wartość wytworu. „Dzieło nowe, to dzieło, które nie istniało dotychczas (Briskman, 1981). Za twórców mamy tych, których dzieła są nie tylko nowe, ale też są objawem szczególnych zdolności, napięcia, energii umysłowej, talentu, geniuszu. Energia umysłowa zużyta na wytworzenie nowej rzeczy jest miarą twórczości nie mniej niż sama jej nowość”. Przytoczyłam tu słowa Władysława Tatarkiewicza, do którego autor często się odwołuje. Strzałecki twierdzi, że dzieła twórcze spośród wytworów charakteryzujących się samą nowością wyróżnia: odpowiedniość, stosowność, sensowność i trafność. A teorie, które zabiegają do miana twórczych muszą spełnić warunki stawiane przez rzeczywistość, muszą rozwiązywać prawdziwy, a nie fikcyjny problem. Przeprowadzone badania przedstawione przez autora w książce obejmują tz: „reprezentacje poznawcze rozwiązania projektowego” odnoszące się min do tekstów literackich, muzyki, filmu i reklamy. Badania te miały empirycznie sprawdzić strukturę semantyczną przestrzeni tych dzieł i pokazać charakterystyczne podobieństwa występujące między mini.
Rozdział drugi, trzeci i czwarty poświęcony jest modelowi STYLU TWÓRCZEGO ZACHOWANIA (STZ). Pod pojęciem stylów zachowania rozumiano analizy koncentrujące się na mechanizmach determinujących charakterystyczne, typowe dla jednostki sposoby myślenia, rozwiązywania problemów, spostrzegania, zapamiętywania i reagowania na bodźce. STZ odnosi się do formalnych aspektów zachowań twórczych.
Czynniki „Stylów twórczego zachowania się”:
Aprobata życia – silne poczucie tożsamości, spontaniczność prowadząca do aktywnego stylu życia, akceptacja siebie, umiejętność bycia zadowolonym mimo różnych przeszkód, otwartość emocjonalna, wiara w swoje możliwości, gotowość do rozpoczynania wszystkiego
od początku, optymistyczna wiara w sens działania z ludźmi i dla ludzi,
w świecie pełnym wartości.
Siła ego – stabilność emocjonalna, brak przesadnej koncentracji na sobie, zdolność przezwyciężania trudności, tolerancja na niepowodzenia i stres, umiejętność samodzielnego raczenia sobie w trudnych sytuacjach, bez konieczności szukania wsparcia u innych.
Samorealizacja – optymizm, aktywność i zaufanie do własnych sił, gotowość do stawiania przed sobą ambitnych i konkretnych celów, gotowość do działania i rywalizacji, radość ze współzawodnictwa i chęć odniesienia zwycięstwa.
Giętkość struktur poznawczych – elastyczność w stosowaniu strategii rozwiązywania problemów, oryginalność i innowacyjność, zdolność
do podejmowania trudnych problemów i znajdowania wielu ich rozwiązań.
Wewnętrzna sterowność – zdolność przeciwstawiania się naciskom otoczenia, przejawianie spójnego systemu wartości, gotowość prezentowania własnych poglądów, zdolność planowania i realizacji własnych zadań wbrew naciskom innych, samodzielność, energia i upór w działaniu, niezależność myślenia.
Rozdział piąty poświęcony został analizie procesu rozwiązywania problemów. Określony on został, jako przejście człowieka przez zbiór reguł heurystycznych, zaczynając od stanu początkowego do pomyślnego rozwiązania problemu. W tym procesie uczestniczą tz. „Style rozwiązywania problemów”, czyli charakterystyczne sposoby zachowania się w sytuacji problemowej.
Uwarunkowania psychologiczne stylów rozwiązywania problemów:
1. Aktywny i systemowy stosunek do problemów – zaangażowanie i upór w procesie wytwarzania pomysłów, gotowość zobaczenia problemu
i pomysłu jego rozwiązania z wielu perspektyw poznawczych.
2. Transgresja – umiejętność wykraczania poza narzuconą strukturę problemu, zdolność do podejścia do problemu z najkorzystniejszej strony, elastyczność stosowania strategii, gotowość do tolerowania sprzeczności, niespójności.
3. Racjonalizm – zapobiegliwość, ostrożność w generowaniu hipotez, powściągliwość wobec tego, co nieprzemyślane, pragnienie uzasadnienia podjętych decyzji, kierowanie się przesłankami intelektualnymi, a nie emocjonalnymi.
4. Konserwatyzm – zapobiega powstawaniu i akceptowaniu niedojrzałych pomysłów, unikanie pochopnych decyzji, ryzykownych pomysłów, niechęć przed nowością i nieznanym.
5. Obiektywizm – zabezpieczenie przed popełnieniem pomyłki, osiąganie pomysłów rozwiązania problemu drogą możliwie obiektywnych metod postępowania.
6. Koncentracja na problemach – gotowość do angażowania się w problem, pełnej koncentracja na zadaniu i rozwiązaniu go.
Książka A. Strzałeckiego „Psychologia twórczości – między tradycją a ponowoczesnością” jest prezentacją własnego stanowiska autora wobec kryteriów twórczości. Autor starał się pokazać, że twórczość nie jest zamknięta tylko w obszarze badań psychologii twórczości. W swojej pracy przytoczyłam te informację i te słowa Strzałeckiego, które uznałam za niezwykle ciekawe i interesujące, nad którymi warto się zastanowić. Książka ta powinna być interesującą lekturą dla każdego, kto interesuję się zagadnieniem twórczości i chce mnie wpływ na swoje „twórcze życie”.
Książka:
„Psychologia twórczości – między tradycją a ponowoczesnością”,
Andrzej Strzałecki, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2003.


Autorem tego wpisu gościnnego jest Patrycja Stalewska.