"Jak rozpoznać uzdolnione dziecko – poradnik dla rodziców" F. Mönks- recenzja

Poradnik dla rodziców pt. „Jak rozpoznać uzdolnione dziecko napisany został przez prof. Franz J. Mönks – byłego prezydenta Europejskiego Stowarzyszenia ds. Wybitnych Zdolności (ECHA). Monks przez wiele lat zajmował się zdolnościami. Jego praca była podstawą wielu naukowych rozważań nad zdolnościami. Pracując w poradni psychologicznej diagnozował dzieci, które otrzymywały ze szkoły wskazania do skierowania do placówek kształcenia specjalnego. W badaniach psychologicznych okazywało się, że dzieci te były wybitnie zdolne. Ich jedynym problemem było to, że były błędnie rozpoznawane przez swoich nauczycieli. Po przebadaniu testami na inteligencję odkryto, iż ich iloraz inteligencji nierzadko przekraczał 140. Zafascynowany swoimi badaniami, Monks wraz z Irene H. Ypenburg, również wybitnej klasy psychologiem, rozpoczęli pracę nad poradnikiem, który wkrótce po wydaniu okazał się ogromną pomocą dla rodziców mających zdolne pociechy. Zyskał wielu sympatyków, którzy nadali mu określenie „niezbędnika dla rodziców”.
Książka po raz pierwszy została wydana w 2007 roku przez wydawnictwo WAM z Krakowa. Składa się z przedmowy, wprowadzenia oraz 12 rozdziałów. Każdy rozdział porusza odrębną tematykę, począwszy od rozwoju człowieka i definicji związanych ze zdolnościami, a skończywszy na projektach wspomagających pracę z dziećmi zdolnymi. Niesłychaną zaletą poradnika są tzw. „Przykłady z życia”. Niemal w każdym rozdziale rodzice znajdą uzasadnienia poruszanych zagadnień w postaci szczegółowej prezentacji zachowań konkretnych dzieci. Przedstawia także skutki różnych zachowań, które nierzadko prowadzą do poważnych problemów. Zwraca uwagę na moment, w którym należy skonsultować się ze specjalistą. Daje to możliwość nie tylko obrazowego zrozumienia treści, ale również możliwość porównania przedstawionych zachowań z zachowaniami obserwowanymi u własnych dzieci. Niektóre przykłady zamieszczonych w książce mogą sprawiać wrażenie wręcz nieprawdopodobnych. Rodzice dzieci przeciętnych, czytając owe egzemplifikacje mogą poczuć się rozczarowani, gdyż ich dzieci nie przejawiają zachowań w nich przedstawionych. Nie należy się jednak poddawać, gdyż to rodzice w przeważającej części troszczą się i wspomagają prawidłowy rozwój dziecka. W tym aspekcie książka na pewno podsuwa wiele ciekawych rozwiązań. Zawiera także przykłady z życia codziennego, liczne, pomocne rady, jak sprostać wyzwaniu, jakim jest dziecko uzdolnione dla nauczyciela i rodzica. Całość poparta jest gruntowną wiedzą z zakresu badań nad uzdolnieniami.
Autorzy poradnika „Jak rozpoznać uzdolnione dziecko” obalają mity krążące wokół zagadnień zdolności i wybitności dzieci. Wskazują drogę postępowania dla rodziców, których potomstwo ma wyższy niż przeciętny iloraz inteligencji i zdecydowanie wyróżnia się spośród swoich rówieśników. Prezentują różnorodne definicje uzdolnień, cechy osobowości dzieci konieczne do prawidłowego rozwijania ponadprzeciętnych uzdolnień intelektualnych. Poruszają także zagadnienia związane z talentem, m.in. dziedziny, w których się ujawnia.
Poradnik odpowiada także na pytania czym są nieprzeciętne uzdolnienia, jak je rozpoznać począwszy od etapu wczesnego dzieciństwa. Autorzy badają kolejne przejawy uzdolnień, poruszają kwestie talentu i charakteru kilkuletniego dziecka. Nie pozostają obojętni także na problemy, na jakie napotykają dzieci zdolne w obcym i nieprzychylnym dla nich środowisku. Co więcej przestrzegają przed zachowaniami hamującymi naturalny rozwój dziecka. Wskazują na konsekwencje takiego zachowania. Monks i Ypenburg podpowiadają, jak zająć się uzdolnionym dzieckiem w domu, doradzają w kwestii doboru zajęć pozaszkolnych, tak by nie zniechęcić dziecka do dalszego rozwoju. Według autorów istotną kwestią jest także dostosowanie programu szkolnego do nadprzeciętnych zdolności dziecka.
Na końcu poradnika autorzy zamieścili historią ruchu Nowego Wychowania. Jest to próba stworzenia szkoły „funkcjonującej zgodnie z naturą dziecka i w oparciu o jego potrzeby”. Rodzice z powodzeniem odnajdą tam wiele pomysłów, które sami będą mogli wykorzystać w pracy ze swoim dzieckiem. Jednocześnie będą mieli pewność, że ich działania są działaniami poprawnymi pod względem pedagogicznym i z pewnością odniosą pożądane efekty. Dla bardziej zaawansowanych pedagogów bądź rodziców autorzy zamieszczają także bibliografię, co z pewnością ułatwi zgłębianie tajników umysłu dziecka wykazującego cechy zdolne.
„Jak rozpoznać uzdolnione dziecko” porusza także tematykę wspomagania dziecka, ucznia uzdolnionego w domu, w szkole czy w środowisku rówieśniczym. Radzi jak uniknąć problemów wychowawczych oraz kłopotów szkolnych w przypadku takich dzieci.
Teoria w poradniku została ograniczona niemalże do minimum. Autorzy nie mieli bowiem na celu przytłaczać czytelników nadmiarem informacji, a tylko w przystępny sposób zaprezentować ją zainteresowanym rodzicom.
Aby lepiej zaprezentować omawianą pozycję, pokrótce przedstawić należy treści zawarte w poszczególnych rozdziałach.
Rozdział I zatytułowany „Rozwój człowieka jest procesem dynamicznym” jest niejako wstępem do tematyki poruszanej w dalszych rozdziałach książki. Niemożliwe bowiem jest zrozumienie pojęć związanych ze zdolnościami nie omówiwszy wcześniej tak dynamicznego i skomplikowanego procesu jakim jest rozwój człowieka. Autor słusznie zauważa, iż czynniki zewnętrzne i wewnętrzne odgrywają w rozwoju ludzkim (także w rozwoju zdolności) rolę hamującą bądź wspomagającą. Co za tym idzie, jednym z podstawowych zadań stawianych psychologom jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, jakie warunki społeczne i wychowawcze przyczyniają się do optymalnego, harmonijnego rozwoju jednostki ludzkiej. Nie jest to proste zadanie, gdyż warunki te wspomagające rozwój konkretnej osoby, mogą okazać się nieodpowiednie dla drugiej. Decydujące znaczenie dla rozwoju każdego człowieka mają więc indywidualne predyspozycje oraz pełna zrozumienia reakcja wspomagającego otoczenia. Należy pamiętać, że rozwój nie dotyczy tylko dzieci. Jest to proces towarzyszący życiu ludzkiego niemalże nieustannie.
Rozdział II poświęcony w całości został pojęciom zdolności oraz ich modelom. Autorzy prezentują przegląd modeli zdolności począwszy od najbardziej znanego amerykańskiego badacza Lewisa M. Termana, który uznany jest za pioniera w dziedzinie badań nad życiorysami osób wybitnie zdolnych. Jest on przedstawicielem modelu zogniskowanego na zdolności. Nie jest to jedyny uważany przez autorów pogląd. Przedstawiają oni także modele poznawcze odnoszące się do procesów związanych z przetwarzaniem informacji, modele zogniskowane na osiągnięciach, modele z determinantami społeczno-kulturalnymi- zakładające, że uzdolnienia mogą być rozwijane wyłącznie przy korzystnej korelacji między czynnikami indywidualnymi i społecznymi. Ostatnim jest model wieloczynnikowy w skład którego wchodzą: wysokie uzdolnienia, zdolności twórcze oraz motywacja.
W rozdziale III- „Różne formy uzdolnień” autorzy zwracają uwagę na pojęcie talentu. Według nich ujawnia się on w różnych dziedzinach. Mianowicie: w dziedzinie zdolności umysłowych i osiągnięć intelektualnych, w sferze kreatywności i produktywności, w dziedzinie sztuk plastycznych, scenicznych i muzyki, w zakresie umiejętności społecznych (chodzi tu o zdolności przywódcze). Autorzy nadmieniają, że jednostka może wykazywać uzdolnienia zarówno w jednej z wyżej wymienionych dziedzin, jak i w wielu z nich. W poradniku główny nacisk położony został na kwestie zdolności umysłowych i intelektualnych.
Kolejny rozdział jest poświęcony pojęciom: uzdolnienia i talent oraz wskazywanej różnicy pomiędzy nimi. Wiele osób używa wyżej wymienionych pojęć zamiennie. Są jednak twórcy, którzy uważają, iż termin „uzdolnienia” stosuje się wyłącznie w odniesieniu do ludzi o nadzwyczajnych zdolnościach intelektualnych. Pojęcie „talent” natomiast określa umiejętności w takich dziedzinach jak sztuki plastyczne, sceniczne, sport czy muzyka. Wprowadzanie takiego rozróżnienia nierzadko spotyka się z krytyką. Niektórzy znawcy tematu wprowadzają jeszcze inne rozgraniczenia tych pojęć. Jedno z nich optuje za tym, iż osoba uzdolniona to taka, która wykazuje wyższe umiejętności w kilku dziedzinach na raz np. w matematyce, sporcie, językach obcych itp. Osoba utalentowana zaś, to osoba, która jest wybitna w zaledwie jednej dziedzinie. Kolejna grupa psychologów i pedagogów dzieli osoby na bardzo uzdolnione i utalentowane na podstawie wyników testów na inteligencję. I tak oto 10 % z najlepszymi wynikami to osoby bardzo zdolne, natomiast te z niższymi wartościami IQ to osoby utalentowane.
Rozdział nr V nosi tytuł „Rozpoznawanie i wspomaganie: dwa nierozłączne elementy w pedagogice dziecka wybitnie uzdolnionego”. Już od najmłodszych lat rodzice mogą obserwować u swoich pociech różne zachowania, mogące w przyszłości być oznaką szczególnych uzdolnień. Niektóre dzieci zdolne dużo szybciej niż inne opanowują czynności związane z mową lub koncentracją uwagi. Inne natomiast mogą być w tym względzie nieco opóźnione. Nie znaczy to jednak, że w przyszłości nie okażą się zdolne. Autorzy twierdzą, iż zdolni często charakteryzują się dokładnością i perfekcjonizmem, co powoduje, że swoje zdolności pokazują dopiero wówczas, gdy w pełni je opanują. Nie istnieją natomiast żadne nieomylne znaki, które mogłyby być taktowane jako niezawodny wyznacznik uzdolnień. Nie każde wybitne dziecko przejawia te same zachowania, pozornie odbierane jako przejaw wyróżniający je spośród innych. Znalezienie jednej odpowiedzi na pytanie, jakie cechy zachowań mogą świadczyć o wyjątkowości dziecka, wymagałoby przeprowadzenia wielu badań w jego naturalnym środowisku jakim jest dom. Dzieci spontanicznie wykonują czynności, które w jakiś sposób są im bliskie. Dzięki temu od niemal pierwszych chwil swojego życia w nieświadomy sposób kierują swoim rozwojem. Jeśli rodzic bądź nauczyciel negatywnie oddziałuje na dziecko, wówczas jego rozwój może być zachwiany, co może mieć negatywny oddźwięk w jego przyszłym zachowaniu. Autorzy wnioskują, iż produktywne posługiwanie się językiem jest typową, choć nie jedyną cechą dzieci zdolnych. Do pozostałych cech należą między innymi: wczesne zainteresowania intelektualne, ciekawość świata i chęć zdobywania wiedzy, energia, koncentracja na wykonywanym zadaniu i podzielność uwagi, wyśmienita pamięć, szerokie spektrum zainteresowań, duże poczucie humoru, perfekcyjność wykonywanych czynności, samodzielność.
W rozdziale VII autorzy wskazują na pozaszkolne możliwości stymulowania uzdolnień. Rodzice często borykają się z problemem wychodzenia naprzeciw pragnieniu zdobywania wiedzy przez ich pociechy. W pierwszych latach życia tworzone są podstawy prawidłowego rozwoju dziecka. Aby były one wystarczająco silne, niezbędne są bodźce zewnętrzne. Dzieci wychowywane w środowiskach aktywizujących wykazują dużo większe możliwości niż ich rówieśnicy, których środowisko niedostarczenie ich stymulowało. Nadrobienie zaległości często kończy się fiaskiem, więc już od najmłodszych lat warto zadbać o prawidłowy, niczym nie zachwiany rozwój dziecięcej osobowości. Autorzy wprowadzają także rozróżnienie pomiędzy nadmierna stymulacją i nadmiernym obciążeniem. O obciążeniu mówimy wówczas, gdy od dziecka wymaga się coraz lepszych rezultatów, a także gdy jest zbyt obszerna, chaotyczna oferta materiałów wspomagających. Dziecko pozostawione w takiej sytuacji nie może samodzielnie podjąć odpowiedniej decyzji odnośnie tego, czym chciałoby się aktualnie zająć. Przykładem takiej sytuacji może być chęć rodziców nauczenia własnego dziecka literek przed pójściem do przedszkola po to, by już na początku miało przewagę nad rówieśnikami. Jeżeli takie dziecko nie wyraża ochoty nauczenia się literek, wówczas mówimy o nadmiernym obciążeniu. Jeśli dziecko samo, z zaciekawieniem poznaje literki, wtedy należy pozwolić jemu na samodzielny, ale kontrolowany rozwój. O nadmiernej stymulacji mówimy z kolei wtedy, gdy ambicje rodziców przewyższają realne możliwości ich dziecka. Dziecko, na które wywierana jest presja ze strony otoczenia, nie może jej sprostać i czuje się z tego powodu gorsze.
Rozdział VIII nosi tytuł „Działania wspomagające w szkole”. Monks i Ypenburg przeciwstawiają się dostosowaniu szkoły dla przeciętnych. Osoby układające programy nauczania dla szkół często zapominają o jednostkach zdolnych, wciskając ich w tę samą ramę co dzieci przeciętne. Przeciętna stanowi wskazówkę co do zakresu, rodzaju materiału oraz przedziału czasowego w jakim daną partię materiału należy przerobić. Sytuacja ta nie stwarza optymalnych warunków do rozwoju dzieci zdolnych. Na szczęście system nauczania coraz częściej stara się wychodzić tym problemom naprzeciw stwarzając szansę pełniejszego rozwoju poprzez organizowanie lekcji dodatkowych, kół zainteresowań oraz możliwość stworzenia indywidualnego toku bądź programu nauczania dla jednostki wymagającej. Niemniej jednak bardzo często zdarza się tak, że dzieci z problemami edukacyjnymi mają większą szansę na zajęcie się ich problemem niż dziecko zdolne, które przez lata traktowane było jako „samowystarczalne”. Autorzy przestrzegają nauczycieli przed równym traktowaniem dzieci, gdyż każdy uczeń to odrębna żyjąca jednostka, z innymi problemami i możliwościami, która zasługuje na traktowanie jej odrębnie i zawsze w sposób podmiotowy a nie przedmiotowy.
Rozdział IX poświęcony jest w całości poważnemu problemowi, mianowicie- „Niewykorzystanym talentom”. Duże grono dzieci wybitnych na co dzień nie wykazuje swoich zdolności. Często nie spełniają one pokładanych w nich nadziei i oczekiwań. Ich wyniki w nauce są poniżej przeciętnej, są demotywowani, nie wykazują zainteresowania nauką. Liczne badania przeprowadzone w celu wyjaśnienia tego stanu rzeczy ukazują jego pozaintelektualną przyczynę. Autorzy wyliczają cechy zachowań „niespełnionych geniuszy”. Należą do nich: słaba koncentracja, negatywna koncepcja własnej osoby w środowisku szkolnym, wolne tempo nauki, spory trud w pracy nad materiałem w formie pisanej, negatywna ocena nauczycieli, niska motywacja szkolna, zbyt wiele zajęć pozaszkolnych kosztem czasu potrzebnego na naukę w domu, twierdzenia nauczycieli, że jego osiągnięcia leżą poniżej jego rzeczywistych możliwości, niezadowolenie rodziców z powodu słabych wyników w nauce, brak poczucia akceptacji ze strony kolegów w klasie.
Ostatnie rozdziały poradnika poświęcone zostały przykładom zróżnicowanych zajęć dydaktycznych dla uczniów wykazujących konkretne zainteresowania i możliwości. Autorzy wspominają także o Ruchu Nowego Wychowania mającym na celu stworzenie szkoły idealnej dla uczniów zdolnych, w której ich zdolności będą rozwijane w należyty sposób, a skala równania do przeciętności przestanie obowiązywać.
Poradnik Franza Monksa i Irene Ypenburg zyskał szeroką rzeszę sympatyków. Jest to książka, po którą z przyjemnością sięgną nie tylko znawcy przedmiotu, czy studenci pedagogiki zdolności, ale także rodzice, dla których rozwój dzieci jest sprawą nadrzędną. Jest to pozycja, która niesłychanie wciąga i zaskakuje mnogością przykładów, które z łatwością odnieść można do życia codziennego. Daje ona możliwość rodzicom, a także nauczycielom innego spojrzenia na dziecko, które nierzadko potrzebuje zgoła odrębnego traktowania niż to zapewniane przez szkołę. Autorzy, świetni znawcy tematu, nie zasypują czytelnika dużą dawką zbędnej teorii, stawiając na pierwszym miejscu praktykę. Dzięki temu książka jest bardzo przystępna i uporządkowana. Z pewnością żadna osoba, która po nią sięgnie nie będzie zawiedziona. Wręcz przeciwnie, zyska szerokie spektrum metod postępowania z dziećmi zdolnymi, co w przyszłości z pewnością przyniesie określone rezultaty