"Syndrom Nieadekwatnych Osiągnięć jako niepowodzenie szkolne uczniów zdolnych. Diagnoza i terapia." B.Dydra – recenzja

Recenzowana przeze mnie publikacja jest treścią pracy doktorskiej obronionej przez Beatę Dyrdę w 1999 roku na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Śląskiego. Praca została wydana przez Oficynę Wydawniczą IMPULS w 2000 roku w Krakowie. Publikacja składa się z 6 rozdziałów, wśród nich autorka wyjaśniła podstawowe pojęcia teoretyczne, określiła przyczyny oraz metody terapii niepowodzeń szkolnych uczniów zdolnych oraz opisała przeprowadzone przez siebie badania nad Syndromem Nieadekwatnych Osiągnięć. W dwóch ostatnich rozdziałach Beata Dyrda opisała badania nad przyczyną i zasięgiem Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć, a także scharakteryzowała sposoby i rezultaty oddziaływań terapeutycznych w jego kierunku.
Syndrom Nieadekwatnych Osiągnięć jest stosunkowo świeżym terminem, który pojawił się na łamach polskiej pedagogiki w 1994 roku, dzięki pracy Doroty Ekiert – Grabowskiej. Niewykorzystywanie w pełni możliwości umysłowych przez uczniów zdolnych uznaje się za zjawisko szkodliwe zarówno dla nich samych, jak i dla całego społeczeństwa. Temat ten był podejmowany przez różnych psychologów
i pedagogów w wielu publikacjach, jednak niepowodzenia szkolne uczniów zdolnych były przez nich rozpatrywane jedynie z pozycji poziomu inteligencji. Beata Dyrda zainteresowała się nieadekwatnymi osiągnięciami uczniów z uzdolnieniami twórczymi. Jej książka, a zarazem badania przez nią wykonane miały wskazać na możliwości rozpoznawania, ujawniania i wykorzystywania potencjału uczniów uzdolnionych twórczo. W pracy tej autorka postawiła konkretne cele: diagnozę zjawiska Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć uczniów zdolnych twórczo, weryfikację przyjętych hipotez o relacjach między poziomem uzdolnień intelektualnych typu konwergencyjnego i dywergencyjnego a osiągnięciami szkolnymi uczniów, a także skoncentrowanie się na indywidualnych przypadkach dzieci z tym Syndromem i podjęcie próby oddziaływań terapeutycznych.
W pierwszym rozdziale książki autorka zagłębia się w pojęcia teoretyczne okalające tematykę Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć u dzieci uzdolnionych twórczo. Skoncentrowała się ona na terminach takich, jak zdolności, uzdolnienia, uzdolnienia twórcze, uczeń zdolny oraz diagnoza uzdolnień twórczych, a więc na teorii, do jakiej powinien odwołać się badacz podczas ustalania problemu badawczego i analizowania opisywanego zjawiska Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć u uczniów zdolnych. Przedstawiła niejednoznaczność pojęcia zdolności oraz jego klasyfikację. Ujęła pogląd różnych badaczy na jego temat. Skonfrontowała między innymi definicję Marii Tyszkowej, Zbigniewa Pietrasińskiego oraz Wiesławy Limont. Autorka nie zapomniała także o zagranicznych autorach, Reykowskim, Rubinsztejnie, czy Spearmanie i Guilfordzie. Termin uzdolnienie zostało przez nią zgłębione w stopniu zadowalającym. Ponadto autorka przeszła od wyjaśnienia pojęcia twórczość, przez rys historyczny tego zjawiska, aż do koncepcji twórczości m.in. Urbana, Rogersa oraz polskich twórców, takich jak Pietrasiński czy Kozielecki. Pogrupowała definicje uzdolnień twórczych na kilka ciekawych grup, mianowicie na: definicje ujmujące twórczość jako proces, definicje traktujące twórczość w kategoriach wytworu, definicje utożsamiane z twórcami oraz definicje zwracające uwagę na zewnętrzne warunki twórczości. Beata Dyrda podała wyczerpująco dużo cech ucznia uzdolnionego twórczo, opierając się na poglądach Lewowickiego, Tyszkowej, Panka, Laycocka. Opisane przez autorkę teorie wyjaśniające funkcjonowanie i charakterystykę uczniów wybitnie zdolnych są wskazówką dla diagnozy i praktyki nauczania uczniów uzdolnionych, co zostało przez nią opisane w kolejnym podrozdziale. Napisała w nim charakterystykę najdoskonalszej, według autorki, metody diagnozowania uzdolnień, czyli testów (np. Testów badających myślenie dywergencyjne, Inwentarzy Uzdolnień Twórczych, a na gruncie polskim Kwestionariusza Twórczego Zachowania).
W drugim rozdziale Beata Dyrda przedstawiła tematykę niepowodzeń szkolnych wśród uczniów zdolnych. Z podrozdziału zatytułowanego „Pojęcie i przyczyny niepowodzeń szkolnych uczniów zdolnych” możemy się dowiedzieć, co określa się mianem niepowiedzenia szkolnego według Kupisiewicza oraz Okonia. Jeżeli chodzi o przyczyny tego zjawiska, to autorka przytoczyła tu zdanie m.in. Łobockiego, Konopnickeigo, Tyszki oraz Spionek. Wielu autorów pisze, iż niepowodzenia szkolne dotyczą także uczniów zdolnych, są to m.in. I.Borzym, S.Rimm, M.Tyszkowa, F.Painter i wielu innych. W tym rozdziale autorka książki przedstawiła także Syndrom Nieadekwatnych Osiągnięć oraz jego terapię w świetle literatury polskiej i zagranicznej. W części badawczej swojej pracy, Pani Dyrda spróbowała potwierdzić, bądź obalić teoretyczne przesłanki na temat Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć.
Sednem niniejszej publikacji są badania Beaty Dyrdy. Pozostałe rozdziały książki poświęcone są właśnie problematyce badań nad Syndromem Nieadekwatnych Osiągnięć wśród uczniów uzdolnionych twórczo.
Przedmiotem badań nad Syndromem Nieadekwatnych Osiągnięć były następujące zagadnienia:
* Relacja pomiędzy poziomem uzdolnień uczniów do myślenia konwergencyjnego i dywergencyjnego a ich osiągnięciami szkolnymi.
* Stan wiedzy i świadomości nauczycieli dotycząca problemu zaniżonych osiągnięć szkolnych uczniów.
* Syndrom Nieadekwatnych Osiągnięć Szkolnych, jego zasięg w badanej populacji, etiologia oparta na analizie indywidualnych przypadków.
* Próba zaprojektowania działań pedagogicznych wobec jednostek zdiagnozowanych, jako przejawiające symptomy Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć a konkretnie sformułowanie wskazań i propozycji działań profilaktycznych i terapeutycznych.
Wyniki przeprowadzanych i opisanych w literaturze badań pozwoliły Beacie Dyrdzie na sformułowanie następujących hipotez:
* Autorka przypuszcza, że badani uczniowie charakteryzują się wysokim poziomem uzdolnień intelektualnych typu konwergencyjnego i wysokim poziomem uzdolnień intelektualnych typu dywergencyjnego osiągają wysokie wyniki
w nauce.
* Autorka przypuszcza także, że istnieje istotna zależność pomiędzy poziomem uzdolnień intelektualnych typu konwergencyjnego a wynikami w nauce badanych uczniów.
* Autorka przypuszcza, iż istnieje zależność odwrotnie proporcjonalna pomiędzy poziomem uzdolnień intelektualnych typu dywergencyjnego a wynikami w nauce badanych uczniów.
Autorka podzieliła swój proces badawczy na trzy etapy. Etapem pierwszym był etap diagnostyczno – weryfikacyjny obejmujący zasięgiem całą populację. Etap drugi nazwała etapem diagnostycznym obejmującym zasięgiem indywidualne przypadki uczniów z Syndromem Nieadekwatnych Osiągnięć. Trzeci etap obejmował terapię uczniów ze stwierdzonym syndromem.
B.Dyrda w procesie badawczym objęła 282 uczniów w wieku od 11 do 13 lat
z dwóch szkół podstawowych w Katowicach, 11 nauczycieli oraz rodziców badanych uczniów. W trakcie badań autorka wykorzystała przeróżne metody i techniki badawcze, zależne od etapu badań. W pierwszym etapie (diagnostyczno – weryfikacyjny obejmującym zasięgiem całą populację) Pani Dyrda wykorzystała wywiad z nauczycielem oraz rodzicami uczniów, Test Matryc Ravena (wersja standard), Grupowy Inwentarz do Badania Uzdolnień Twórczych Młodzieży (GIFFI I), Test Niezwykłych zastosowań Guilforda (TNZ), Metoda analizy dokumentacji szkolnej. W drugim etapie badań, czyli w badaniach diagnostycznych obejmujących swym zasięgiem indywidualne przypadki, autorka wykorzystała metodę indywidualnych przypadków, rozmowę z uczniem, Inwentarz motywów uczenia się, Ankietę „Co myślisz o swojej szkole?” i kwestionariusz samooceny, a także Inwentarz Samowiedzy oraz Kwestionariusz do Badania Poczucia Kontroli. Podczas badań nad terapią Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć autorka wykorzystała głównie metodę rozmowy z uczniami, rodzicami oraz wychowawcami klas.
Celem badań przeprowadzonych przez Beatę Dyrdę było zdiagnozowanie i szczegółowa obserwacja uczniów przejawiających symptomy Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć, co miało przyczynić się do poznania zasięgu tego zjawiska, dotarcia do jego przyczyn oraz ułatwienia przeprowadzenia terapii. Badania te miały także przyczynić się do zweryfikowania teoretycznych przesłanek Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć, w tym do domniemanej relacji pomiędzy poziomem myślenia konwegencyjengo i dywrgencyjengo a osiągnięciami szkolnymi badanych uczniów. Czytając publikację stwierdziłam, iż wyniki badań Beaty Drydy wykazały zbieżność zgromadzonego materiału empirycznego i przyjętych założeń (hipotez) dotyczących osiągnięć uczniów zdolnych. Badaczka potwierdziła przynajmniej dwie z postawionych wcześniej hipotez. Autorka potwierdziła, że badani uczniowie charakteryzują się wysokim poziomem uzdolnień intelektualnych typu konwergencyjnego i wysokim poziomem uzdolnień intelektualnych typu dywergencyjnego osiągają wysokie wyniki w nauce. Udowodniła także, że istnieje istotna zależność pomiędzy poziomem uzdolnień intelektualnych typu konwergencyjnego a wynikami w nauce badanych uczniów. Jedna hipoteza została przez autorkę odrzucona. Mianowicie, badania dowiodły, iż nie ma żadnej zależności odwrotnie proporcjonalnej pomiędzy poziomem uzdolnień intelektualnych typu dywergencyjnego a wynikami w nauce badanych uczniów. Ponadto analizy statystyczne wykonane w toku badań wykazały, iż uzdolnienia twórcze odgrywają dużą rolę w efektywności procesie uczenia się.
W diagnozę i terapię Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć autorka zaangażowała wychowawców badanych klas oraz samych uczniów. Przyjęty model badań aktywizujących przyczynił się do zaangażowania wychowawców do inicjowania zmian oraz do refleksji nad własną praktyką dydaktyczną i mobilizował do krytycznego i twórczego analizowania własnych działań pedagogicznych. Praca Pani Dyrdy z uczniami zdolnymi przejawiającymi symptomy SNO polegała na rozmowie
z nimi, której efektem było uświadomienie faktu dysponowania możliwościami, które można i należy wykorzystywać. Dzięki działaniom badaczki sytuacja uczniów
w badanej szkole uległa ogromnej poprawie. Sukcesem jest już sama wiedza uczniów i nauczycieli o istnieniu syndromu. Opisywane w książce metody terapii Syndromu oraz przykładowe lekcje wychowawcze dostarczyły nauczycielom rad i wskazówek do pracy nad polepszeniem sytuacji uczniów zdolnych i niwelacją negatywnych skutków tego zjawiska.
Publikacja ta jest niezwykle ważną pozycją w literaturze dotyczącej uczniów wybitnie zdolnych. Badania przeprowadzone przez B. Dyrdę uświadamiają nauczycielom oraz każdemu rodzicowi, że na terenie klasy mogą być uczniowie, którzy nie wykorzystują w pełni swoich możliwości. Problem ten dotyczy około 10% badanej grupy. Badania ujawniły bolesną prawdę o funkcjonowaniu uczniów zdolnych w szkołach. Główna niedoskonałość dzisiejszej szkoły jest związana z niedostrzeganiem i często utrudnianiem rozwoju twórczego uczniów. Środowisko szkolne ucznia, klasa, a szczególnie nauczyciele, mają wpływ na występowanie u uczniów zdolnych symptomów Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć. Wielu nauczycieli preferuje pamięciowe metody nauczania, nie postrzega przejawów twórczości, jako zachowań charakterystycznych dla uczniów zdolnych. Szkoła nie stymuluje twórczości uczniów! Przyczyną leżącą po stronie szkoły, aktywizującą negatywne postawy uczniów w postaci Nieadekwatnych Osiągnięć Szkolnych jest także brak właściwej diagnozy psychologiczno-pedagogicznej, w wyniku, której uczniowie są postrzegani, jako mało zdolni, co w efekcie powoduje obniżanie wymogów szkolnych wobec tych uczniów. Podczas procesu dydaktyczno-wychowawczego brakuje także podmiotowości w podejściu do ucznia, a nauczyciele przejawiają postawę dominującą i manipulacyjną, co powoduje bierność i uległość ucznia, a w efekcie brak motywacji do nauki, która odbierana jest jako działania nakazowe. Zdarza się, że nauczyciele nieobiektywnie oceniają, a efektem tego jest zaniżona samoocena uczniów.
Kolejnym ważnym przesłaniem tej książki jest to, iż niepowodzenia szkolne są przyczyną zaniżania w oczach ucznia własnej samooceny. Takie stanowisko prezentuje wielu pedagogów i psychologów. Zostało ono potwierdzone w podjętych badaniach przez B. Dyrdę, z których wypływa wniosek, że większość badanych uczniów z SNO posiada nieadekwatną samoocenę w zakresie swoich zdolności intelektualnych. Samoocena i związana z nią samoakceptacja wpływają modyfikująco na kierunek i sposób zachowania się uczniów w danej sytuacji zadaniowej. Wpływ ten odnosi się do poziomu motywacji i wysiłku wkładanego w działanie. Wypełnianie obowiązków szkolnych przez uczniów w dużej mierze zależy od ich poziomu samooceny.
Aby zmienić rzeczywistość szkoloną na lepsze i wyposażyć uczniów w niezbędne umiejętności i kompetencje myślenia kreatywnego, poszukiwania i znajdowania informacji, oceny, weryfikacji, samodzielnego uczenia się i autoewaluacji, współpracy, sprawnego porozumiewania się, integracji wiedzy, potrzebni są nauczyciele, którzy będą wiedzieli, jak skutecznie wykorzystywać potencjał uczniów. Powinni być ich przewodnikami i doradcami, którzy potrafią wskazać im obszary adekwatne dla realizacji własnych planów i ambicji edukacyjnych. Nauczyciele tacy powinni być wyczuleni na wystąpienie wśród uczniów zdolnych Syndromu Nieadekwatnych Osiągnięć oraz odpowiednio przygotowani na jego terapię. Posiadając odpowiednią wiedzę i związane z nią praktyczne umiejętności z zakresu pedagogiki twórczości taki nauczyciel, z pewnością uniknie sytuacji, które hamują rozwój postawy twórczej u uczniów.

Data aktualizacji: