"Zadanie metoda rozwiązanie. Techniki twórczego myślenia – zbiór 4" Andrzej Góralski

Książkę, którą chciałabym zrecenzować nosi tytuł: „Zadanie metoda rozwiązanie. Techniki twórczego myślenia – zbiór 4” Andrzej Góralski. Wydawnictwo Naukowo – Techniczne. Warszawa 1982.
Praca zawiera sześć rozdziałów, gdzie każdy z nich poświęcony jest innemu problemowi dotyczącemu twórczemu rozwiązywaniu zadań. Metody te zaczerpnięto z dorobku współczesnej heurystyki. Celem ich jest odkrywanie i poszukiwanie nowych faktów, związków między nimi oraz prawd.
W pierwszym rozdziale omówiono jaki wkład do heurystyki wniósł
B. Bolzano. Według niego metody heurystyczne służą inicjacji rozmyślania. Stwierdza, iż przy każdym znanym przedmiocie, wyrażonym pytaniem, występuje coś nieznanego, poszukiwanego. Wyróżnia on sztukę odkrywania jakim jest rozmyślanie, w którym podkreśla element woli – świadomy, określony cel, powód lub zamiar. To nowe poznanie musi być odkryte , by mogło stać się celem zadania lub postawionego pytania. Bolzano jako jeden z pierwszych uczonych odróżnia heurystykę ogólną – którą można zastosować do prawie wszystkich problemów,
a także heurystykę szczegółową odnoszącą się do specjalnych typów zadań czy pytań. Próbuje on także podporządkować heurystykę logice. W dalszej części zawarta jest również krytyka podejścia B. Bolzano do heurystyki, gdyż heurystycznych możliwości nie można podać żadnemu logicznemu rozwiązaniu w danym pytaniu czy zadaniu. Prawidłowym podejściem do tego typu zadań, pytań jest wypróbowanie nieograniczonej liczby możliwości, rozwiązań, dla których istotne znaczenie mają analogie, skojarzenia i odwoływanie się do doświadczeń oraz eksperymentów.
W zakończeniu pierwszego rozdziału zostały wyróżnione główne tezy schematu ramowego Bolzana: odkrycie pytania celowego, wstępne rozwiązanie, właściwe lub bezpośrednie rozwiązanie, kontrola rozwiązania i jego uzasadnienie.
Drugi rozdział – „Technologia pracy umysłowej: prekursorzy”. We wstępie zostało zaznaczone, że metodolodzy działania twórczego odczuwają potrzebę samookreślenia, odniesienia się do tradycji. Opisane zostały m.in. zakres i układ rad przyjacielskich J. K. Szaniawskiego, których założenia i przeznaczenie zostały skierowane do młodych „szczerze pragnących poświęcić się umysłowym pracom”. Szaniawski zwraca szczególną uwagę na higienę pracy umysłowej. Dotyka wpływu klimatu, płci,, temperamentu, „przyrodzonych organizmu usposobień” oraz sposobu wychowania. Podaje kilka sformułowanych przez niego rad i przestróg dotyczących właściwego sposobu postępowania. Autor składa czytelnika do samoobserwacji, do wprowadzenia użytecznych spostrzeżeń z praktyki własnego działania. Kolejnym krokiem powinno być ustalenie zakresu i sposobów kształcenia się. Jego zdaniem młodzieniec, do którego się zwraca powinien rozpocząć od zbadania przede wszystkim zdolności, którymi są: zmysłowość zewnętrzna i wewnętrzna. Następnie opisuje kolejne etapy kształcenia siebie. Dalej wskazuje dwa środki, by dążyć do pełnej sprawności umysłowych. Jako pierwsze podaje czytanie, jako drugie – rozmyślanie. Podaje także właściwy porządek lektury. S. Rudniański używa terminu technologia pracy umysłowej. Pojęcie to objaśnił K. Wojciechowski, który objaśnił je jako „zbiór praktycznych wskazań w zakresie organizowania i zachowania zdolności do pracy oraz jej największej wydajności…” Tak samo jak Szaniawski, Rudniański przedstawia higienę pracy umysłowej. Według niego trzeba uwzględnić do niej ogół warunków, od których zależy sprawne funkcjonowanie umysłu i wyprowadzenie z ich poznania wskazówek praktycznych. Opisując też jak należy organizować pracę umysłową, aby była ona efektywna. Podkreśla, że należy tak „kończyć” przedsięwzięte zadanie, by mieć świadomość uzyskanego postępu oraz zarys perspektywy dalszej drogi. Rudniański warsztat pracy rozpatruje w dwóch aspektach: statyki ( rozmiar, wygląd pracowni) i dynamiki (zespołu czynników dających przystosowanie się do każdej potrzeby danego stadium pracy). Podkreśla także, że największe efekty daje praca zespołowa, gdyż w grupie dostrzega się nowe związki, pojmuje się dany temat głębiej i wielostronnie oraz wzrasta tempo, intensywność i wydajność myślenia. Wymienia cechy i zadania kierownika grupy. Dalej opisane są techniki pracy umysłowej, tj. słuchanie, dyskutowanie, czytanie, notowanie itd. Działania te pomagają w samorealizacji twórczej.
Kolejne stadia samoorganizacji opisane są w tym rozdziale, gdzie zawarte są formuły polskich prekursorów heurystyki – J. K. Szaniawskiego i S. Rudniańskiego.
Rozdział trzeci dotyczy metod rozwiązania idealnego. Twórcą tej metody jest Gerard Nadler – prof. Uniwersytetu stanu Wisconsin w Madison. W ten sposób wprowadził odmienne podejście do rozwiązywania zadań. W dalszej części opis metody rozpoczynają definicję pojęć podstawowych jakimi są m.in. system, wejście i wyjście systemu, jego przebieg, otoczenie i inne czynniki i wymiary. W celach metody zawarto: polepszenie organizacji działalności różnych typów przedsiębiorstw, placówek, szkolnictwa itd. Wzrost wydajności, efektywności pracy ma tutaj ogromne znaczenie. Przede wszystkim stawia się tu na ludzi, ich cechy i postawy. Istotą tej metody jest polepszanie wyników poprzez zrezygnowanie z rozwiązywania zadania na drodze ewolucji, na skierowanie na drogę rewolucją – idealną. Zawarta została definicja metody, która została precyzyjnie sformułowana, by wyrazić treść oraz działanie idealnego rozwiązywania. Podstawą jej jest odzwierciedlanie systemu idealnego. Jego koncepcję przedstawiono za pomocą trójkąta, tzw. „trójkąta Nadlera”. Obrazuje on jak przejść od systemu obecnego do systemu idealnego. Efektywność takiego rozwiązania uwarunkowana jest pracą na wszystkich poszczególnych szczeblach zadania. Ważne jest by każdy potrafił dostrzec niedociągnięcia, które potem prowadzą do uzyskania prawidłowego, idealnego rozwiązania. Zamieszczone także zostały uwagi dotyczące tej metody, które podkreślają jej specyficzność i inność.
Rozdział czwarty dotyczy analizy funkcjonalnej Michela Fustiera. Zwraca on szczególną uwagę na analizę funkcji w poszukiwaniu idei rozwiązania. Zostały wyróżnione trzy przesłanki autora jego metody, tj. potrzebę dokonywania pedagogiki, tworzenie grup twórczego myślenia, uogólnienie dorobku współczesnej heurystyki. W dalszej części omówione są podane wyżej przesłanki.
Procedura analizy funkcjonalnej została przedstawiona za pomocą schematu, z wyróżnieniem jej kolejnych etapów, do których wliczają się: percepcja potrzeby, badanie otoczenia, wyznaczenie funkcji, poszukiwanie idei rozwiązania, wybór dobrej idei, dopracowanie oraz wdrążenie rozwiązania. Jednak jak jest opisane, nie zawsze podjęcia zadania wiąże się z jego jasnym i wyraźnym postawieniem. Wpływ na to ma także umiejętność percepcji (potrzeby dostrzegania nowych zadań). Opisane zostały techniki percepcji potrzeby, które ułatwiają odkrywanie i stawianie zadań.
Proces, dzięki któremu zbieramy, organizujemy, odkrywany i realizujemy zadanie poddany jest badaniu otoczenia. Celem tego procesu jest wyeliminowanie błędnego rozwiązania, dlatego badanie otoczenia musi trwać dość długo, gdyż wymaga użycia wielu środków. Należy tę pracę wykonywać dokładnie, szczegółowo oraz adekwatną techniką do zadania. Specyficzne typy podejść są zawarte i opisane dokładnie w tym rozdziale. Ciekawym przypadkiem jest drzewo funkcji Fustiera – kieliszka. Opisane jest także jakimi sposobami można poszukiwać idei rozwiązania, by wybrać jak najlepszą (poprzez zbiór celów jakie chcemy osiągnąć i jakimi sposobami można je osiągnąć). Fustier sporządza sposób oceniania, wartościowania idei rozwiązań, który jest wzorowany na praktyce egzaminów konkursowych. Posiada on pozytywne jak i negatywne strony, które są zamieszczone w lekturze.
W rozdziale piątym zamieszczone zostały ogólne metody rozwiązywania zadań kombinatorycznych. Opisana została charakterystyka tych zadań, a także droga do ogólnej metody maszynowego rozwiązywania zadań tego typu. Co więcej zamieszczona została definicja dyrektyw heurystycznych (chwyt, zasada, reguła lub metoda prowadząca do znalezienie rozwiązania). Następnie zostały podzielone na trzy główne kategorie i opisane. Zwrócona została uwaga na system Multicomp, który pozwala na formułowanie zadania jak i jego rozwiązania. Cechą główną tego systemu jest to, że jest ściśle związany z metodami programowania heurystycznego. Język opisu tego systemu rozważony został na przykładach zawartych w pracy.
Rozdział szósty odnosi się do strategii rozwiązywania zadań w uniwersyteckim nauczaniu matematyki. Wynika z tego, że dobrze jest zbadać, rozwiązać zadanie podobne lub łatwiejsze niż to, którego chcemy się podjąć. Wykazuje to złożoność dyrektywy heurystycznej. Dalej zostały zamieszczone najbardziej „przydatne” strategie G. Polya, które mogą pomóc w rozwiązywaniu zadań. Przedstawione zostały prace, iż użycie tych dyrektyw daje wyniki. Wynurza się z tego opis strategii zarządzającej, w której treść wchodzą takie etapy jak: analiza, projekt, wdrążenie projektu i sprawdzenie rozwiązania.
Ostatni siódmy rozdział mówi o kierunkach rozwijania heurystyki – za i przeciw. Problem poruszony w tej części, to pytania o reguły, według których należy rozwijać heurystykę.
James B. Conant zajmujący się fizyką eksperymentalna formułuje 21 reguł, które pogrupował w trzy działy. W pracy zamieszczonych jest 10 reguł, ale warto się z nimi zapoznać, by rozwijać twórcze rozwiązywanie zadań.
Książka jest pożyteczną lekturą, jakże przydatną dla tych, którzy rozwijają twórcze rozwiązywanie zadań. Opisy poszczególnych rozdziałów są zrobione ze szczególną starannością oraz przemyśleniem. Zagadnienia uzupełniono przykładami zastosowań, które pomagają w zrozumieniu tekstu.


Autorem tego wpisu gościnnego jest Marlena Parda.